Józef nie pamiętał już, kiedy ostatnio jadł coś ciepłego.
Leżał pod trzema kocami, w wełnianych skarpetach i swetrze tak starym, iż przetarł się na łokciach do gołej nitki. Obok niego zwinięta w kłębek drzemała suczka Brzózka — mieszkanka, którą przygarnął jeszcze szczeniakiem przy drodze do Zamościa. We dwójkę było raźniej. We dwójkę było też cieplej.
Za oknem sypał gęsty, mokry śnieg. Termometr przyklejony do framugi pokazywał minus sześć. W domu było może ze dwa stopnie więcej. Piec kaflowy od tygodnia stał zimny i głuchy jak grób.
Józef odpalił resztkę zapałek, ale ogień chwycił tylko na kilka minut — ostatnia szczapka rozsypała się w popiół, zanim zdążyła nagrzać cokolwiek. Siedział więc w półmroku i słuchał, jak Brzózka pojękuje przez sen. Pewnie śniła o jedzeniu. On też by coś zjadł.
W spiżarni została tylko puszka po grochu i pusta torebka po kaszy. Emerytura ledwo starczała na rachunki i lekarstwa. O drewnie na zimę Józef nie pomyślał we adekwatnym momencie, a potem nie było już za co go kupić. Powtarzał sobie, iż jakoś dotrwa do wiosny. Tyle iż wiosna w tym roku nie spieszyła się wcale.
Poczuł, iż Brzózka nagle uniosła łeb. Zjeżyła sierść.
Ciche warczenie odbiło się od ścian. Potem drugie, głośniejsze.
Ktoś był na podwórzu.
Józef nie ruszył się z łóżka. Po pierwsze — nie miał siły. Po drugie — co mogli wziąć? Stary telewizor, który nie włączał się od sylwestra? Radio, z którego zostało jedno pokrętło? Gdyby przyszli po to, niech biorą. Ale w drzwi zapukano. Mocno i jakoś wesoło.
— Gospodarzu! Otwierać, mamy drewno i prowiant!
Głos należał do młodej kobiety. Józef uniósł się na łokciu, przeklinając własne kości. Brzózka szczekała już na całego, skacząc przy wejściu. Trzeba było wstać.
Naciągnął walonki, narzucił na ramiona dziurawą kufajkę i odsunął skobel. W progu stała dziewczyna w pomarańczowej kurtce z naszywką „Dobre Sąsiedztwo – Lublin”. Za nią dwóch chłopaków taszczyło ogromne siatki.
— Dzień dobry panu. My z fundacji. Mamy do pana zlecenie — powiedziała dziewczyna, uśmiechając się jak do starego znajomego.
— Zlecenie? — Józef zmarszczył brwi. — To jakaś pomyłka. Ja niczego nie zamawiałem. Pieniędzy nie mam. Może szukacie kogo innego.
— Nie, nie, trafiliśmy idealnie. Pan Józef Kot, tak?
— No… tak.
— To do pana. Proszę wskazać, gdzie zrzucić drewno. Mamy tego ze dwa metry, a do tego kaszę, konserwy, chleb, herbatę, cukier i karmę dla psiaka. Widzi pan, wszystko się zgadza.
Józef stał w progu, czując, jak mroźny wiatr wdziera się pod kufajkę. Za dziewczyną, na rozjeżdżonym podwórzu, stał dostawczy peugeot z przyczepą. Przyczepa była pełna starannie poukładanych brzozowych szczap.
Brzózka, słysząc słowo „karma”, przestała szczekać i zaczęła merdać ogonem, jakby od razu zrozumiała więcej niż jej pan.
— Skąd wyście się o mnie dowiedzieli? — wykrztusił w końcu Józef.
— Od sąsiada. Dzwonił do nas, iż jest pan po śmierci żony sam. Że pomoc by się przydała. No to jesteśmy — wyjaśniła dziewczyna i wskazała na chłopaków. — To jest Kamil, to Krzysiek. A ja jestem Marta. Gdzie składujemy?
Godzinę później w kaflowym piecu huczał ogień.
Ciepło wracało do domu Józefa powoli, warstwa po warstwie — najpierw do kuchni, potem do pokoju, aż wreszcie do zimnego kąta za szafą, gdzie zawsze stało łóżko żony. Brzózka położyła się brzuchem na podłodze przy piecu i pierwszy raz od tygodnia przestała drżeć.
Marta wyjęła z siatki chleb, masło w kostce, kiszone ogórki i kawał wiejskiej kiełbasy. Kamil nastawił czajnik, Krzysiek dokręcił rozklekotane drzwiczki od pieca. Józef patrzył na nich i nie wiedział, co powiedzieć.
— Siadajcie — wymamrotał w końcu. — Herbaty się chociaż napijecie.
— A ma pan czajnik z gwizdkiem? Bo ja taką herbatę uwielbiam — rzucił Kamil, rozcierając zmarznięte dłonie. — To jest zupełnie inny smak.
Siedzieli potem przy stole nakrytym ceratą w niebieskie kwiaty. Jedli kanapki z kiełbasą, popijali gorzką herbatą. Marta opowiadała o fundacji — iż mają listę ponad stu takich domów, od Zamościa po Biłgoraj. Że w zeszłym tygodniu byli u dziadka, który przez całą jesień zbierał grzyby, żeby sprzedać je na rynku i kupić węgiel. Że nie zdążył przed mrozami. Że teraz ma ciepło.
Józef słuchał i nagle zrobiło mu się dziwnie. Ciepło rozchodziło się z żołądka, nie z pieca.
— Marta — powiedział nagle. — Zaczekajcie jeszcze chwilę.
Wstał, podszedł do starej skrzyni pod oknem. Uniósł wieko. Pachniało naftaliną i suszonymi jabłkami. Na samym spodzie leżał gruby wełniany szal. Prawdziwa góralska robota, splot w jodełkę, frędzle po dwadzieścia centymetrów. Żona go nosiła ostatniej zimy. Potem już nie zdążyła.
Józef wyjął szal, złożył starannie. Przez chwilę trzymał go w dłoniach, ważąc wspomnienia.
— Weźcie to — powiedział, podając szal Marcie.
— Panie Józefie, ale…
— Tamtemu dziadkowi. Co grzyby zbierał. Powiedzcie, iż od jednego starego zgreda na Nowy Rok. Niech nosi. Porządny wełniany szal to nie byle co.
Marta wzięła szal w ręce. Rozwinęła go powoli. Wzór był piękny, kolory głębokie — czerwień, granat i biel. Czuć było, ile kosztował i ile znaczył.
— Przekażemy — powiedziała cicho. — Obiecuję.
— To nie wszystko — Kamil wstał od stołu i sięgnął pod kurtkę, którą powiesił przy drzwiach. — My też mamy coś dla pana. Taka tradycja fundacyjna. Kto daje, ten dostaje.
Wyjął małe płaskie pudełko i położył je przed Józefem.
— Niech pan otworzy.
Józef zdjął pokrywkę. W środku leżało nowiutkie radio. Małe, cyfrowe, z wyświetlaczem. I słuchawki.
— Żeby pan miał do kogo gadać, jak my wyjedziemy — wyjaśniła Marta. — Program pierwszy, program drugi, a jakby pan chciał posłuchać muzyki, to Krzysiek zapisał panu stację z dancem.
— Z disco polo — sprecyzował Krzysiek i się zaśmiał.
Józef wziął radio do ręki. Było lekkie, prawie nic nie ważyło. Przekręcił gałkę. Z głośnika popłynął cichy głos lektora czytającego prognozę pogody. „…na Lubelszczyźnie opady śniegu ustąpią, temperatura wzrośnie do zera…”
— Gra — powiedział Józef i sam nie zauważył, kiedy zaczął płakać.
Nie szlochał. Po prostu dwie łzy spłynęły mu po policzkach i wsiąkły w brodę. Brzózka uniosła głowę znad podłogi, spojrzała na pana i zrozumiała wszystko, co miała do zrozumienia.
Siedzieli jeszcze długo. Dopijali herbatę. Za oknem zapadł zmierzch, ale tym razem nie był straszny — w piecu trzaskało, kuchnia pachniała chlebem, a w pokoju ktoś cicho nucił kolędę. Chyba Kamil. Albo samo radio.
Około siódmej Marta spojrzała na zegarek.
— Musimy jechać. Jutro mamy Hajnówkę. Tam jest babcia, która mieszka w domu bez prądu.
— Bez prądu? — zdziwił się Józef.
— Bez. Od dwóch lat. Ale już jej ogarniamy agregat.
— To jedźcie — Józef wstał, odprowadził ich do drzwi. — Tylko szal nie zapomnijcie.
Marta machnęła reklamówką, w którą zapakowała góralski sweter.
— Szal jedzie z nami. Do zobaczenia na wiosnę, panie Józefie.
— Na wiosnę?
— Jasne. Trzeba będzie ogród przekopać, płot naprawić. No i zobaczymy, czy radio działa.
Zaśmiała się. Chłopcy już odpalali silnik. Józef stał w progu, Brzózka obok niego, i patrzył, jak pomarańczowe światła peugeota znikają za zakrętem.
Wrócił do kuchni. Dolał herbaty. Przykręcił radio — akurat leciało coś skocznego. Brzózka położyła mu łeb na kolanach.
— Widzisz, stara — powiedział. — Są jeszcze tacy.
A potem przypomniał sobie o tamtym dziadku. Tym od grzybów. Wyobraził sobie, jak otwiera drzwi, jak Marta podaje mu szal i mówi: to od Józefa spod Zamościa. I jak dziadek bierze go w ręce, obraca, ogląda splot. I jak robi mu się ciepło, jeszcze zanim owinie szal wokół szyi.
Bo z ciepłem jest dziwnie. Im więcej go oddajesz, tym więcej go zostaje.
Za oknem sypał śnieg. Termometr pokazywał minus osiem. Ale w domu Józefa pachniało dymem z brzozowych szczap, a na parapecie stało pudełko po radiu z nadrukiem: „Dobre Sąsiedztwo”.
Brzózka zasnęła.
Józef nalał sobie jeszcze jedną herbatę, rozpuścił w niej dwie łyżeczki cukru — pierwszy raz od miesiąca — i słuchał, jak w eterze ktoś zapowiada następną piosenkę. Stary disco polo, akurat. Roześmiał się pod nosem.
„Krzysiek, cholera” — pomyślał.
I nagle zrobiło mu się lżej. Tak po prostu. Jakby ktoś zdjął mu z pleców mokry płaszcz, który nosił przez całą zimę.
Następnego dnia rano Józef obudził się o ósmej. W domu było ciepło. Brzózka już nie kuliła się pod kocem — spała rozciągnięta na podłodze, wystawiając brzuch do pieca. Przez okno wpadało blade, styczniowe słońce.
Zaparzył sobie kawę zbożową. Odkroił pajdę chleba.
Usiadł przy stole i spojrzał na radio. Wyłączył disco polo, znalazł Program Drugi — akurat czytali „Lalkę” Prusa. Włączył głośniej. Prus płynął przez kuchnię, a Józef jadł chleb z masłem i myślał o wiośnie.
O tej wiośnie, kiedy przyjadą Marta, Kamil i Krzysiek. Trzeba będzie przygotować herbatę. Może choćby kupić prawdziwy czajnik z gwizdkiem.
I koniecznie wyciągnąć ze skrzyni jeszcze jeden szal.
Żona miała dwa.
