Znoszona kurtka czy stary aparat analogowy to artefakty chroniące nas przed poczuciem bycia jednym z wielu. Wybór tego, co odrzucone, stanowi najpotężniejsze narzędzie buntu przeciwko rzeczywistości każącej nam nieustannie wyrzucać zamiast kochać. Źródło: fot. cottonbro studio / Pexels W świecie zdominowanym przez fast fashion i planowane postarzanie produktów manga Kei Urany przywraca przedmiotom ich sakralny wymiar. Czy fascynacja śmieciową estetyką to tylko chwilowy trend, czy może krzyk pokolenia, które w odpadkach szuka autentyczności? To opowieść o tym, jak to, co odrzucone, staje się najpotężniejszym narzędziem buntu przeciwko rzeczywistości, która każe nam wyrzucać zamiast kochać.
Żyjemy w kulturze nadmiaru, gdzie cykl życia przedmiotu skrócił się do mrugnięcia okiem. Nowy sprzęt staje się przestarzały w rok, a ubrania z sieciówek, szyte po kosztach, rozpadają się po kilku praniach, lądując na gigantycznych wysypiskach. W tym seryjnym chaosie coraz trudniej o przedmioty z duszą, które niosłyby w sobie ślad ludzkiej inwencji lub ciężar wspomnień. Właśnie w ten czuły punkt uderza nowa fala japońskiej popkultury, stawiając na piedestale estetykę trashy i ideę przedmiotu jako partnera, a nie jedynie narzędzia. Idealnym przykładem tego zjawiska jest Gachiakuta – seria, która zamienia ekologię i sentyment w nowatorskie fantasy. Ta przemiana nie jest jednak wyłącznie metaforą: Kei Urana przekuwa tęsknotę za trwałością w konkretny system magiczny.
Narodziny Vital Instruments
Vital Instruments to obiekty z długą historią, traktowane przez właściciela ze szczególną ostrożnością i szacunkiem. Gdy więź pomiędzy człowiekiem a przedmiotem stanie się wystarczająco silna, narzędzie zyskuje szczególne adekwatności, mogące posłużyć za broń. Koncept ten wydaje się niezwykle nieprawdopodobny w rzeczywistości – i to nie tyle ze względu na obdarzanie posiadacza magicznymi zdolnościami, ile ze względu na samą ideę tworzenia więzi z przedmiotami, które w dzisiejszych czasach regularnie wymieniamy zamiast je naprawić czy zachowywać. Naturalnie można to usprawiedliwiać pogorszeniem się jakości większości współczesnych produktów czy gwałtownie zmieniającymi się trendami, zmuszającymi nas do nieustannej konsumpcji. Takie pojmowanie i traktowanie przedmiotów martwych stoi w skrajnej opozycji do ideologii, którą wykreowano w tej niezwykle nośnej ostatnio serii.
Za autorstwo całego konceptu odpowiada Kei Urana, była asystentka Atsushiego Ohkubo (twórcy Soul Eater), co zresztą tłumaczy podobieństwo stylistyczne. Manga doczekała się adaptacji w postaci animacji, za którą odpowiada cenione studio Bones. Seria została bardzo ciepło odebrana przez fanów, a w ostatnich miesiącach stała się źródłem trendu, w którym internauci ochoczo identyfikowali swoje własne „witalne instrumenty”, tworząc ilustracje przedstawiające siebie jako bohaterów serii u boku ukochanych przedmiotów.
Anime podbiło serca widzów niebanalnymi designami postaci i świata, ale co ważniejsze – unikalnym podejściem do mody. Wizualny język Kei Urany to prawdziwy hołd dla asymetrii i niedoskonałości. Postacie w Gachiakucie są ubrane w warstwy tkanin, które wyglądają, jakby zostały wyciągnięte z dna kontenera i zszyte grubymi nićmi w akcie desperacji. Ta brudna, dynamiczna kreska – pełna tekstur przypominających rdzę, przetarcia i mechaniczne zębatki – sprawia, iż świat przedstawiony niemal pachnie starym żelazem. Design celebruje każdą rysę na powierzchni przedmiotu, sugerując, iż to właśnie te uszkodzenia nadają mu charakter. Aby w pełni zrozumieć tę estetykę w naszym świecie, musimy na chwilę odłożyć tomik mangi i przyjrzeć się rzeczywistości.
Pomiędzy kreską a krawiectwem
Chcąc podążać za unikatową kreską czy designem, warto oderwać się od kupowania w wielkich galeriach handlowych i skręcić w boczne uliczki zapomnianych podmiejskich osiedli. Choć może bardziej „po polsku” byłoby, gdybym nazwała to po prostu wyprawą na lumpy. Jeszcze dekadę temu kupowanie w second-handach było kojarzone z koniecznością, a zapach charakterystycznego środka do dezynfekcji ubrań starano się skrupulatnie ukryć pod warstwą perfum. Dziś „lumpy” stały się polem bitwy o unikalność.
Proces ten przeszedł fascynującą drogę: od wstydu, przez coś utożsamianego z ekologią i aktywizmem, aż po specyficzną elitarność. W dobie globalizacji, w której niemal każdy nosi te same ubrania z sieciówek, znalezienie perełki sprzed trzydziestu lat staje się dowodem na posiadanie nie tylko lepszego gustu, ale i wyższych kompetencji kulturowych. Posiadanie „elitarnego gustu” oznacza w tym kontekście umiejętność dostrzeżenia wartości tam, gdzie inni widzą jedynie stertę znoszonych ubrań.
W pewnym sensie takie podejście do budowania szafy można uznać za alternatywę dla statusu, który w ogólnym rozumieniu wciąż buduje się poprzez podążanie za trendami i nabywanie kolejnych, często nietanich ubrań. W tym nowym rozdaniu statusu nie kupuje się za gotówkę, ale za czas poświęcony na „polowanie” i wiedzę o materiałach czy krojach. To rewolucja w postrzeganiu wartości – ubranie zyskuje na znaczeniu nie dlatego, iż jest nowe, ale dlatego, iż przetrwało próbę czasu i zostało „ocalone”.
Dystynkcja społeczna
Ważniejsze pytanie pojawia się dopiero wtedy, gdy zderzymy ten fenomen ze zjawiskiem pewnej cykliczności, która wprowadza pojęcie klasowości w świat mody. Trendy rządzą się konkretną zależnością: zwykle inicjowane są przez tzw. klasę wyższą, a dopiero później podłapywane przez resztę społeczeństwa. Prowadzi to do ich masowego rozpowszechnienia, co niemal natychmiastowo obniża ich pierwotny status. Przykładowo: modę na hybrydy rozpoczęły towarzystwa, które dziś kojarzymy z czymś ikonicznym, jednak aktualnie spora część społeczeństwa uważa je za synonim kiczu.
To mechanizm dystynkcji społecznej – gdy klasa wyższa coś lansuje (jak wspomniane hybrydy czy specyficzny rodzaj estetyki trashy), jest to uznawane za awangardę. Gdy jednak trend trafia „pod strzechy” i staje się powszechny, ta sama klasa wyższa natychmiast go porzuca, etykietując jako wulgarny. Wobec tego pojawia się jednak alternatywa, celowo celebrująca ten „kicz”.
Warto jednak zauważyć, iż we współczesnym, cyfrowym ekosystemie ten hierarchiczny model zaczyna pękać. Trendy nie rodzą się już wyłącznie w hermetycznych salonach elit – równie często wybuchają oddolnie w niszowych subkulturach, na obrzeżach internetowych społeczności czy właśnie na dnie przysłowiowego kosza z używaną odzieżą. W ten sposób zrodziło się zjawisko „kradzieży estetyki”, w ramach którego korporacje próbują ujarzmić surowość i autentyczność alternatywnego stylu, by sprzedać go w luksusowym opakowaniu. Nie mamy więc do czynienia z prostym przepływem trendów z góry na dół, ale z pewną, często nierówną wymianą i grą o znaczenia. W tej rzeczywistości vintage staje się formą oporu – próbą zachowania czegoś „prawdziwego”, zanim zostanie to zmielone przez tryby masowej produkcji i wyplute jako kolejny, jałowy trend z sieciówki.
Polityka estetyki
Niektóre ze współczesnych subkultur czy miłośnicy thriftingu nie boją się przerysowania, sięgając po nie i używając ich jako tarczy przeciwko nudnej, bezpiecznej elegancji klasy średniej. Kontynuując przykład hybryd – dla niektórych środowisk konkretne kompozycje i wzory są równoznaczne ze sztuką. Jeszcze inne społeczności, choć pojmują taki styl jako kicz, uznają go za wartość samą w sobie. Kicz zatracił swój pierwotnie negatywny wydźwięk, dzięki czemu w ostatnich latach do łask wróciły estetyki lat 2000. (Y2K), ociekające cyrkoniami, welurem i agresywnym różem. Kicz przestał być błędem, a stał się narzędziem ironii i autoekspresji.
Nie jest to tylko opozycja w stylu, ale także sprzeciw wobec pewnych ideologii, a może choćby norm klasowych. Takie założenie nie może być dalekie od prawdy – moda, tak jak każda inna dziedzina sztuki, jest nierozerwalna od polityki. Przykładowo styl Gyaru (warto zaznaczyć, iż to pojęcie-parasol, zbiór wielu odmian) wywodzi się z buntu wobec sztywnych norm społecznych Japonii lat 70. i 80. Nazwa pochodząca od angielskiego słowa girl promowała niezależność, jaskrawy makijaż i opaleniznę, co stanowiło radykalne przeciwieństwo tradycyjnego japońskiego ideału „bladej i posłusznej” kobiety. Krzykliwość wpisana w ten styl oraz fakt, iż spopularyzował się głównie wśród kobiet, prowadzą do konkluzji, iż był on głośnym sprzeciwem wobec patriarchalnego i konserwatywnego społeczeństwa.
Niezależnie od tematu kiczu, warto zauważyć, iż vintage nie jest kolejnym przelotnym trendem. Można śmiało stwierdzić, iż utrzymuje się w świadomości społecznej już od dłuższego czasu, niosąc ze sobą głębsze idee. Jest też pewnego rodzaju szansą na awans społeczny. Ten awans nie dokonuje się jednak poprzez ślepe naśladowanie wyższych sfer, ale poprzez nadanie nowej godności temu, co zostało już odrzucone.
Recykling duszy
I tutaj historia zatacza koło, wracając do podniebnego miasta i czeluści Otchłani z Gachiakuty. Główny bohater, Rudo, zostaje zrzucony do świata przypominającego wysypisko, gdzie to, co dla „wybrańców” z góry jest śmieciem, dla mieszkańców dołu stanowi fundament przetrwania i jedyne źródło potęgi. Vital Instruments to ostateczna metafora vintage: przedmiot nie jest czymś martwym i wymienialnym, ale naczyniem na wspomnienia i energię.
Gachiakuta przypomina nam, iż w dobie kryzysu klimatycznego i nadprodukcji największą wartością nie jest kupno czegoś nowego, ale pokochanie tego, co już mamy, aż do momentu, w którym to coś… ożyje. W tym sensie każdy z nas, buszując w koszach z odzieżą używaną, jest trochę jak Cleaner – odzyskiwaczem dusz w świecie, który zbyt łatwo spisuje wszystko na straty.
Pola ZYCH
