Jak przywitać się po włosku – ciao, salve czy buongiorno?

Wchodzisz do włoskiego baru, chcesz się przywitać – i nagle nie wiesz, czy rzucić swobodne „ciao”, czy grzeczne „buongiorno”. A może bezpieczne „salve”? To wcale nie drobiazg: we Włoszech powitanie od pierwszej sekundy ustawia, kim dla siebie jesteście – kolegami na „ty” czy obcymi na „Pan”. Dobrać je źle to trochę jak wejść na obiad w kapciach. Rozłóżmy więc włoskie powitania na czynniki pierwsze, żeby następnym razem wiedzieć, co, do kogo i o której porze powiedzieć.

Ciao, salve, buongiorno: trzy poziomy grzeczności

Włoskie powitania układają się w prostą skalę grzeczności. Na dole jest „ciao” – swobodne, ciepłe, koleżeńskie. Mówisz je znajomym, rodzinie, rówieśnikom, dzieciom. W środku stoi „salve” – neutralne i uniwersalne, ani za poufałe, ani sztywne. Na górze jest „buongiorno” (i wieczorne „buonasera”) – uprzejme, adekwatne wobec obcych, osób starszych, w urzędzie, w sklepie, w pracy. Trzy słowa, trzy różne dystanse.

Za tym wyborem stoi coś, czego w polszczyźnie nie widać tak wyraźnie: rozróżnienie na „ty” i „Pan/Pani”. Włoch mówi do kolegi tu („ty”), a do obcego z szacunkiem Lei (dosłownie „ona” – forma grzecznościowa pisana wielką literą). „Ciao” idzie w parze z tu, a „buongiorno” i „salve” – z Lei. Dlatego rzucone obcej osobie „ciao” brzmi tak, jakbyś od progu klepnął ją po ramieniu. Zasada dla przyjezdnego jest prosta: jeżeli nie jesteś pewien, wybierz wyższy poziom. Nikt nie obrazi się o zbyt grzeczne powitanie.

Ciao: dlaczego to słowo znaczy „jestem twoim sługą”

Najsłynniejsze włoskie słowo świata ma zaskakująco pokorny rodowód. „Ciao” pochodzi z weneckiego s-ciào, skrótu od s-ciào vostro – „(jestem) waszym sługą”. To z kolei wersja słowa schiavo, czyli „niewolnik, sługa”, od łacińskiego sclavus. Brzmi dramatycznie, ale w dawnej Wenecji nie było w tym poniżenia – to była kurtuazyjna formułka grzecznościowa, coś jak nasze staropolskie „sługa uniżony” albo „do usług”. Deklaracja gotowości i szacunku, nie uległości.

Z czasem s-ciào ścisnęło się w ciao, a w XIX wieku ruszyło z weneckich zaułków najpierw na północ Włoch, potem na całą Italię, aż w końcu obiegło świat. Po drodze zgubiło całą powagę i zostało tym, czym jest dziś: lekkim, serdecznym powitaniem. Co ważne, „ciao” działa w obie strony – mówisz je i na powitanie, i na pożegnanie. Włosi lubią je choćby podwajać przy rozstaniu: „ciao ciao!”.

Jest tylko jeden haczyk: „ciao” jest nieformalne i tylko nieformalne. Wśród znajomych – idealne. Ale rzucone urzędnikowi, starszej sąsiadce, lekarzowi czy ekspedientce, do której mówisz Lei, zabrzmi poufale, a bywa iż wręcz nieuprzejmie. To ta sama wrażliwość na formę i pierwsze wrażenie, o której pisaliśmy przy bella figura – Włoch błyskawicznie wychwytuje, czy trafiłeś w odpowiedni ton.

Salve, buongiorno i pułapka pory dnia

Skoro „ciao” bywa za swobodne, a „buongiorno” czasem za sztywne, Włosi mają na to idealny bufor: „salve”. To najstarszy z tych okrzyków – wprost z łaciny, od salvēre („być zdrowym”); pierwotnie życzenie „bądź zdrów”, którym witali się już starożytni Rzymianie (w parze z vale na pożegnanie). Dziś „salve” to zgrabna droga pośrednia: grzeczniejsze niż „ciao”, luźniejsze niż „buongiorno”, i – co bezcenne dla przyjezdnego – ratunek, gdy nie wiesz, czy jesteście na „ty”, czy na „Pan”. Jedno zastrzeżenie: „salve” mówi się tylko na powitanie, nigdy na pożegnanie.

Zostają powitania „z porą dnia”. „Buongiorno” (dzień dobry) mówisz od rana mniej więcej do wczesnego popołudnia, potem przechodzisz na „buonasera” (dobry wieczór). Kiedy dokładnie? Tu zaczyna się pułapka: nie ma żadnej oficjalnej reguły. Granica jest płynna i regionalna. Na północy „buonasera” pada zwykle dopiero po godzinie 16-17, o zmierzchu. Na południu i w centrum – już wczesnym popołudniem, zaraz po obiedzie. Na Sardynii przełącznik działa jeszcze inaczej: „buonasera” wchodzi po pierwszym posiłku dnia, niezależnie od godziny. Turysta nie ma szans tego zgadnąć – i właśnie dlatego „salve” jest takie wygodne.

Dwa częste potknięcia na koniec. Po pierwsze: „buongiorno” to powitanie, a „buona giornata” (miłego dnia) – pożegnanie. Pierwsze mówisz, wchodząc, drugie – wychodząc; analogicznie „buonasera” na wejściu i „buona serata” na wyjściu. Po drugie: przez telefon Włoch nie mówi nieznajomemu „ciao”, tylko „pronto?”. Dosłownie znaczy to „gotowy”, a bierze się z czasów, gdy zgłaszano, iż połączenie jest już „gotowe” do rozmowy. Odbierasz słuchawkę – mówisz „pronto”.

Włoskie powitanie to nie tylko słowo – to gest, spojrzenie i ton, który od razu ustawia, na jakiej jesteście stopie.

Jak się pożegnać: arrivederci, a presto, ci vediamo

Powitanie masz – zostaje wyjście. Najbezpieczniejsze, uniwersalne pożegnanie to „arrivederci”, dosłownie „do zobaczenia (ponownie)” – pasuje niemal wszędzie. W sytuacji bardzo oficjalnej, do jednej osoby, usłyszysz grzeczniejsze „arrivederLa” (z formą Lei). Wśród znajomych wraca stare „ciao”, a do tego cały wachlarz swobodnych zwrotów: „a presto” (do zobaczenia wkrótce), „a dopo” (do później), „a domani” (do jutra) i „ci vediamo” (widzimy się). „Buonanotte” (dobranoc) zostaw na sam koniec dnia, gdy rozchodzicie się na spoczynek – to nie powitanie.

Do słów dochodzi ciało. Wśród znajomych powitaniu często towarzyszą dwa cmoknięcia w policzki (due baci) – to raczej muśnięcie policzkiem o policzek niż prawdziwy pocałunek, a mężczyźni częściej podają sobie rękę albo obejmują się. Jest też etykieta, o której turyści zapominają: wchodząc do małego sklepu czy baru, wypada rzucić „buongiorno”, a wychodząc – „arrivederci” albo „buona giornata”. Wejście bez słowa uchodzi za nieuprzejme. To ta sama kultura drobnych gestów, którą widać przy stole w „buon appetito” czy w całej mowie włoskich okrzyków.

Następnym razem, gdy staniesz w progu włoskiego baru, nie będziesz już zgadywać. Do kolegi „ciao”, do obcego „buongiorno”, a gdy się wahasz – pewne „salve”, które nigdy nie zawodzi. Reszta przyjdzie sama, bo powitania to najkrótsza droga, żeby zabrzmieć jak ktoś stąd. A jeżeli chcesz zajrzeć głębiej, etymologię „ciao” rozkłada na czynniki pierwsze słownik Treccani, a użycie „salve” tłumaczy Accademia della Crusca.

Ten wpis jest częścią naszego cyklu Włochy wyjaśnione – w którym tłumaczymy to, czego nie znajdziesz w przewodnikach.

Najczęstsze pytania