#mazowieckieumiewklimat | Gospodarka o obiegu zamkniętym – żywność i odpowiedzialna konsumpcja

Szanowni Państwo,

w ramach kampanii #mazowieckieumiewklimat, realizowanej przez Zespół Doradców Energetycznych Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie w ramach Projektu Doradztwa Energetycznego, przekazujemy kolejny materiał informacyjny przygotowany z myślą o samorządach oraz wszystkich osobach zainteresowanych tematyką transformacji i energetycznej. Kontynuujemy cykl publikacji poświęcony pięciu kluczowym obszarom związanym z transformacją klimatyczną i energetyczną.

Tym razem kontynuujemy dwuczęściowy blok poświęcony gospodarce o obiegu zamkniętym (GOZ). W poprzednim materiale przyjrzeliśmy się branży odzieżowej, szybkiemu tempu produkcji i konsumpcji oraz wpływowi naszych decyzji zakupowych na wykorzystanie zasobów. Drugi materiał poświęcamy marnowaniu żywności – problemowi, który dotyczy nie tylko gospodarstw domowych, ale całego łańcucha żywnościowego.

W przypadku żywności oznacza to przede wszystkim ograniczanie strat i marnowania już na wcześniejszych etapach – od produkcji rolnej, przez przetwórstwo i dystrybucję, po handel, gastronomię i gospodarstwa domowe. Takie podejście jest zgodne z unijną hierarchią postępowania z żywnością, w której pierwszeństwo ma zapobieganie powstawaniu odpadów, a następnie możliwie najwyższe wykorzystanie nadwyżek żywności.

Marnowanie żywności – problem większy niż zawartość kosza

Żywność jest szczególnym rodzajem zasobu. Aby powstała, potrzebne są między innymi ziemia, woda, energia, nawozy, praca i transport. o ile produkt zostaje niewykorzystany, tracimy nie tylko samą żywność, ale również zasoby wykorzystane do jej wyprodukowania, przetworzenia, przechowywania i dostarczenia do konsumenta.

Warto spojrzeć na problem również z perspektywy bezpieczeństwa żywnościowego i gospodarowania zasobami. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi zwraca uwagę, iż marnowanie żywności oznacza jednocześnie stratę energii i wody oraz ma wymiar środowiskowy i ekonomiczny. W materiale „Żywność to wartość” przedstawiono również dane dotyczące skali marnowania żywności w Polsce. Żywność to wartość – Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi – Portal Gov.pl

Skala problemu jest znacząca.

Według wyników projektu PROM – Programu Racjonalizacji i Ograniczenia Marnotrawstwa Żywności, realizowanego przez zespoły badawcze Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego i Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, w Polsce w całym łańcuchu żywnościowym marnuje się 4 840 946 ton żywności rocznie. Największy udział przypada na gospodarstwa domowe – 60%, czyli 2 917 775 ton. Produkcja podstawowa odpowiada za około 15% strat, przetwórstwo za około 15%, handel za około 7%, gastronomia za nieco ponad 1%, natomiast transport i magazynowanie za mniej niż 1%.

Udział poszczególnych etapów łańcucha żywnościowego
w całkowitej ilości marnowanej żywności w Polsce.

Szczegółowe wyniki projektu PROM pokazują nie tylko skalę marnowania żywności, ale również miejsca, w których powstają największe straty. Z wynikami badań oraz szerszym opracowaniem dotyczącym marnowania żywności można zapoznać się w materiałach projektu dostępnych na stronie Raporty nt. marnowania żywności | Banki Żywności

To pokazuje, iż ograniczanie marnowania żywności nie jest wyłącznie kwestią indywidualnych wyborów konsumentów. Jest elementem szerszego systemu gospodarowania zasobami, obejmującego wszystkie etapy drogi produktu – od jego wytworzenia po moment konsumpcji.

Żywność na drodze od producenta do konsumenta

Dane z projektu PROM pokazują, iż straty żywności nie powstają wyłącznie na końcu łańcucha dostaw. Mogą pojawiać się już na etapie produkcji rolnej, następnie podczas przetwarzania, magazynowania i dystrybucji, a także w handlu, gastronomii i gospodarstwach domowych.

Taki sposób patrzenia na problem jest istotny z punktu widzenia gospodarki o obiegu zamkniętym. Nie wystarczy bowiem zastanawiać się, co zrobić z odpadem, który już powstał. najważniejsze znaczenie ma ograniczanie strat na wcześniejszych etapach oraz zapobieganie powstawaniu odpadów żywnościowych.

Takie podejście jest zgodne z unijną hierarchią wykorzystania i zagospodarowania żywności. Odpady żywnościowe UE: odpowiednie przepisy – Bezpieczeństwo żywności – Komisja Europejska

Komisja Europejska wskazuje, iż działania na rzecz ograniczenia marnowania żywności powinny obejmować cały łańcuch dostaw – od produkcji podstawowej po gospodarstwa domowe. Unijne podejście zakłada również stosowanie wspólnej metodologii pomiaru odpadów żywnościowych, dzięki której możliwe jest lepsze monitorowanie skali zjawiska i ocena skuteczności podejmowanych działań.

Dlaczego żywność trafia do kosza?

Przyczyny marnowania żywności są różne i często występują jednocześnie. W gospodarstwach domowych znaczenie mają między innymi zakup lub przygotowanie zbyt dużej ilości jedzenia, utrata świeżości produktów oraz ich zepsucie.

Wyniki badań realizowanych w Polsce pokazują, iż istotnym problemem jest również adekwatne planowanie zakupów i posiłków. W materiałach projektu PROM wskazano, iż gospodarstwa domowe posiadające większe umiejętności i doświadczenie w planowaniu zakupów oraz przygotowywaniu zaplanowanych posiłków marnują mniej żywności.

Do ograniczania marnowania mogą przyczyniać się także bardziej świadome decyzje dotyczące ilości kupowanej żywności, jej przechowywania oraz wykorzystywania produktów, zanim utracą one swoją przydatność.

Ważną rolę odgrywa również adekwatne rozumienie informacji umieszczanych na opakowaniach. Rozróżnienie pomiędzy oznaczeniami „należy spożyć do” i „najlepiej spożyć przed” ma znaczenie zarówno dla bezpieczeństwa żywności, jak i dla ograniczania niepotrzebnego jej wyrzucania. Komisja Europejska wskazuje datowanie produktów jako jeden z obszarów działań związanych z zapobieganiem marnowaniu żywności.

Mniej marnowania – większa efektywność wykorzystania zasobów

Z perspektywy gospodarki o obiegu zamkniętym najbardziej pożądanym rozwiązaniem jest zapobieganie powstawaniu odpadów.

W przypadku żywności oznacza to przede wszystkim takie organizowanie produkcji, dystrybucji i konsumpcji, aby jak największa część wyprodukowanej żywności została wykorzystana zgodnie z przeznaczeniem, a straty i marnowanie zostały ograniczone do minimum.

Jeżeli powstaje nadwyżka żywności, która przez cały czas jest bezpieczna i nadaje się do spożycia, preferowanym rozwiązaniem jest jej przekazanie do konsumpcji przez ludzi. Dopiero w dalszej kolejności rozpatrywane są inne możliwości wykorzystania żywności tj. przeznaczenie jej na paszę dla zwierząt, przetworzenie na produkty inne niż żywność lub wykorzystanie do produkcji energii i kompostu, a na końcu – jej zagospodarowanie jako odpadu. Taką hierarchię przedstawia Komisja Europejska w materiale Food use and waste hierarchy.

To ważna różnica.

Celem gospodarki o obiegu zamkniętym nie jest stworzenie jak najlepszego systemu gospodarowania zmarnowaną żywnością, ale takie działanie, aby jak najmniej żywności stało się odpadem.

Codzienne decyzje mają znaczenie

Ograniczanie marnowania żywności nie sprowadza się do jednej konkretnej czynności. Istotne znaczenie ma bardziej świadome gospodarowanie żywnością na każdym etapie – od planowania zakupów i dostosowania ich do rzeczywistych potrzeb, przez prawidłowe przechowywanie produktów, aż po wykorzystanie zakupionej i przygotowanej żywności.

W praktyce oznacza to m.in. ograniczanie zakupów dokonywanych na zapas, kontrolowanie zapasów znajdujących się w domu, adekwatne przechowywanie produktów oraz wykorzystywanie żywności, która w pierwszej kolejności powinna zostać spożyta.

Badania projektu PROM wskazują przy tym, iż kompetencje związane z planowaniem zakupów i posiłków mają znaczenie dla skali marnowania żywności w gospodarstwach domowych.

Rola samorządu – od edukacji do lokalnych działań

Samorząd może odegrać istotną rolę w ograniczaniu marnowania żywności przede wszystkim poprzez edukację, koordynowanie lokalnych działań oraz wspieranie współpracy pomiędzy mieszkańcami, szkołami, organizacjami społecznymi, przedsiębiorcami i instytucjami publicznymi.

Działania podejmowane na poziomie lokalnym mogą obejmować między innymi:

• kampanie informacyjne dotyczące ograniczania marnowania żywności;
• edukację w szkołach i placówkach oświatowych;
• współpracę z organizacjami społecznymi i Bankami Żywności;
• promowanie dobrych praktyk w lokalnej gastronomii i handlu;
• wspieranie lokalnych, małych sklepów i punktów sprzedaży żywności;
• promowanie targowisk i lokalnych miejsc sprzedaży produktów pochodzących od miejscowych rolników i producentów;
• tworzenie warunków ułatwiających rolnikom i producentom sprzedaż bezpośrednią;
• wykorzystanie wydarzeń lokalnych do edukacji mieszkańców w zakresie odpowiedzialnej konsumpcji.

Szczególnie interesującym obszarem może być kooperacja z organizacjami zajmującymi się redystrybucją nadwyżek żywności. Komisja Europejska wskazuje, iż o ile nadwyżka bezpiecznej żywności już powstała, jej przekazanie do spożycia przez ludzi jest rozwiązaniem preferowanym przed innymi sposobami zagospodarowania.

W tym zakresie warto korzystać również z doświadczeń Federacji Polskich Banków Żywności, która od lat prowadzi działania edukacyjne, badawcze i praktyczne związane z ograniczaniem marnowania żywności. Federacja była również partnerem projektu PROM, w ramach którego badano skalę marnotrawstwa żywności w Polsce.

Warto pamiętać

Marnowanie żywności jest jednocześnie problemem środowiskowym, ekonomicznym i społecznym.

Z perspektywy środowiskowej oznacza niepotrzebne wykorzystanie wody, energii, ziemi i innych zasobów. Z perspektywy gospodarczej oznacza utratę wartości produktu, który został wytworzony, przetworzony i dostarczony do odbiorcy. W wymiarze społecznym marnowanie żywności oznacza, iż produkty, które mogłyby zostać wykorzystane, nie spełniają swojego celu. Ograniczanie marnowania oraz przekazywanie bezpiecznych nadwyżek żywności do organizacji pomocowych może sprzyjać lepszemu wykorzystaniu dostępnych zasobów i wspierać osoby potrzebujące.

Dlatego gospodarka o obiegu zamkniętym w odniesieniu do żywności nie powinna koncentrować się wyłącznie na zagospodarowaniu tego, co pozostało po jej wykorzystaniu. Jej istotnym elementem jest przede wszystkim zapobieganie stratom i marnowaniu żywności oraz możliwie efektywne wykorzystanie zasobów już zaangażowanych w jej produkcję.

Tak samo jak w przypadku mody, nie chodzi wyłącznie o to, co zrobimy z produktem, kiedy przestanie być potrzebny. Z punktu widzenia GOZ równie ważne jest pytanie, jak długo i jak efektywnie wykorzystujemy zasoby, zanim produkt stanie się odpadem.

W ten sposób zamykamy dwuczęściowy blok poświęcony gospodarce o obiegu zamkniętym w ramach kampanii #mazowieckieumiewklimat – od odpowiedzialnej konsumpcji i branży odzieżowej po racjonalne gospodarowanie żywnością.

Kolejny materiał, już niestety ostatni, dotyczyć będzie adaptacji do zmian klimatu. Przyjrzymy się temu, jak zmieniający się klimat wpływa na funkcjonowanie miast, gmin i mieszkańców oraz jakie rozwiązania mogą zwiększać odporność lokalnych społeczności na fale upałów, susze, gwałtowne opady i inne zjawiska ekstremalne.

Kampania realizowana jest w ramach Projektu Doradztwa Energetycznego, który finansowany jest z Funduszy Europejskich z Programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko 2021-2027. Projekt realizowany jest we współpracy z 16 Partnerami – wojewódzkimi funduszami ochrony środowiska i gospodarki wodnej oraz NFOŚiGW.