Ostatnie lato w rodzinnym domu Władek przyjechał w środę, gdy słońce już grzało dach tak bardzo, iż dachówka aż trzeszczała. Furtka zarosła trawą, musiał ją przeskoczyć i zatrzymał się przy ganku. Trzy stopnie – najniższy spróchniały na wylot. Stanął na drugim, przetestował ciężar, poszedł dalej. W środku pachniało stęchlizną i myszami. Na parapetach równy kurz, w kącie salonu pajęczyna od belki po kredens. Władek otworzył okno – z trudem, ale wpuścił zapach rozgrzanej pokrzywy i suchej trawy z podwórka. Przeszedł przez cztery pokoje, zrobił w głowie listę: umyć podłogi, sprawdzić piec, naprawić wodę w letniej kuchni, wyrzucić wszystko, co zgniło. Potem zadzwonić do Andrzeja, mamy, siostrzeńców. Powiedzieć: przyjedźcie w sierpniu, spędźmy tu miesiąc, jak dawniej. Dawniej, znaczy dwadzieścia pięć lat temu, gdy ojciec żył i wszyscy zjeżdżali się tu na całe wakacje. Władek pamiętał smażone powidła w miedziaku, jak z braćmi nosili wiadra wody ze studni, jak mama wieczorami czytała na werandzie. Potem ojciec zmarł, mama zamieszkała w mieście u młodszego brata, dom zakratowali. Władek przyjeżdżał raz do roku obejrzeć, czy ktoś nie rozgrabił, i wracał. Ale tej wiosny coś w nim pękło: trzeba spróbować to wskrzesić. Choćby ten jeden raz. Przez pierwszy tydzień pracował sam: wyczyścił komin, wymienił dwie deski w ganku, wymył okna. Jeździł do miasteczka po farbę i cement, dogadywał się z elektrykiem w sprawie instalacji. Sołtys, spotkany pod sklepem, pokręcił głową: — Po co ci, Władek, pakować się w taką ruderę? I tak sprzedacie. Władek tylko odparł: — Prędzej jesienią, nie wcześniej – i poszedł dalej. Andrzej przyjechał pierwszy, w sobotę wieczorem, z żoną i dwójką dzieci. Wysiadł z auta, zmierzył podwórko wzrokiem i skrzywił się. — Serio myślisz, iż damy radę tu miesiąc? — Trzy tygodnie – poprawił Władek. – Dzieci pooddychają, tobie też się przyda. — choćby prysznica tu nie ma. — Jest sauna. Nagotuję na dziś. Dzieci – jedenastoletni Adaś i ośmioletnia Zosia – ruszyli ociężale do huśtawek, które Władek wczoraj zawiesił na starym dębie. Andrzejowa, Magda, bez słowa wlazła do środka z siatką jedzenia. Władek pomógł im wypakować bagaże. Brat przez cały czas był posępny, ale nie powiedział nic. Mama przyjechała w poniedziałek z sąsiadem. Wślizgnęła się do środka, stanęła na środku pokoju i westchnęła. — Wszystko tu takie małe – powiedziała cicho. – Pamiętałam większe. — Nie byłaś tu trzydzieści lat, mamo. — Trzydzieści dwa. Przeszła do kuchni, pogładziła blat. — Tu zawsze było zimno. Tata obiecywał ogrzewanie, nie zdążył. Władek słyszał w jej głosie nie nostalgię, raczej zmęczenie. Podał jej herbatę, posadził na werandzie. Mama patrzyła na sad, opowiadała o tym, jak ciężko było z noszeniem wody i jak plecy bolały po praniu, jak sąsiadki gadały po kątach. Władek słuchał i rozumiał: ten dom nie jest dla niej gniazdem, raczej starą raną. Wieczorem, gdy mama spała, siedział z Andrzejem przy ognisku na podwórku. Dzieci już poszły spać, Magda czytała przy świecy – prąd był tylko w połowie domu. — Po co ci to wszystko? – zapytał Andrzej, gapiąc się w ogień. — Chciałem nas zebrać. — I tak się widujemy. Święta, imieniny… — To nie to samo. Andrzej parsknął. — Ty zawsze romantyk. Myślisz, iż po trzech tygodniach tu będziemy bliżej siebie? — Nie wiem – odparł Władek. – Chciałem próbować. Brat westchnął. — Cieszę się, iż się za to wziąłeś. Serio. Tylko nie licz na cud. Władek nie liczył. Ale miał nadzieję. Następne dni upłynęły na krzątaniu. Władek łatal płot, Andrzej pomógł z dachem na stodole. Adaś najpierw się nudził, ale potem znalazł stare wędki, zaczął znikać nad rzeką. Zosia pomagała babci plewić grządki rozbite naprędce przy południowej ścianie. Któregoś dnia przy wspólnym malowaniu werandy Magda nagle roześmiała się: — Jak w komunie normalnie. — Komuna, przynajmniej planowała – burknął Andrzej, ale się uśmiechnął. Władek widział, iż atmosfera powoli się rozluźnia. Wieczorami jedli razem na długim stole na werandzie, mama gotowała zupę, Magda piekła sernik z wiejskiego twarogu. Rozmowy krążyły wokół przyziemnych spraw – siatka na komary, trawa pod oknami, pompa naprawiona czy nie. Ale pewnego wieczoru, gdy dzieci spały, mama powiedziała: — Tata chciał sprzedać ten dom. Rok przed śmiercią. Władek zamarł z kubkiem w dłoni. Andrzej zmarszczył brwi. — Dlaczego? — Był zmęczony. Mówił, iż dom to kotwica. Chciał się przenieść do miasta, kupić mieszkanie bliżej szpitala. Sprzeciwiłam się. Wydawało mi się, iż to nasze, rodzinne… Pokłóciliśmy się. Nie sprzedał, a po roku już nie żył. Władek odstawił kubek. — Obwiniasz się? — Nie wiem. Po prostu… zmęczyło mnie to miejsce. Przypomina, jak trzymałam się swojego, a on nie zdążył spokojnie pożyć. Andrzej odchylił się na krześle. — Nigdy nam tego nie mówiłaś. — Nie pytaliście. Władek spojrzał na mamę. Siedziała przygarbiona, zmęczona kobieta o spracowanych dłoniach i nagle zobaczył, iż ten dom nie jest dla niej skarbem, tylko ciężarem. — Może trzeba było sprzedać – powiedział cicho. — Może – zgodziła się mama. – Ale tu dorastaliście. To przecież coś znaczy. — Co? Spojrzała mu w oczy. — Że pamiętacie, jacy byliśmy. Zanim życie wszystkich rozrzuciło. Tej myśli Władek nie od razu uwierzył. Ale następnego dnia, gdy szedł z Andrzejem i Adasiem nad rzekę i chłopak złapał pierwszego okonia, zobaczył, jak brat obejmuje syna i śmieje się – po raz pierwszy od dawna szczerze, bez cienia zmęczenia. Wieczorem, gdy mama opowiadała Zosi, jak na tej samej werandzie uczyła jej tatę czytać, Władek słyszał w jej głosie już nie ból, tylko coś innego. Może pogodzenie. Wyjazd ustalili na niedzielę. W sobotę Władek napalił w saunie, wszyscy wspólnie się tam zebrali, potem pili herbatę na werandzie. Adaś spytał, czy wrócą za rok. Andrzej spojrzał na Władka, nie odpowiedział. Rano Władek pomagał pakować rzeczy. Mama go uściskała na pożegnanie. — Dziękuję, iż nas zaprosiłeś. — Myślałem, iż będzie lepiej. — Było dobrze. Po swojemu. Andrzej klepnął go po ramieniu. — Sprzedaj, jeżeli zdecydujesz. Nie będę miał żalu. — Zobaczymy. Auto odjechało, kurz opadł. Władek wrócił do domu. Przeszedł przez wszystkie pokoje, zebrał naczynia, wyniósł śmieci. Potem zamknął okna, drzwi. Wyciągnął z kieszeni stary, znaleziony w stodole kłódkę i zawiesił na furtce. Była ciężka, zardzewiała, ale jeszcze mocna. Stał przy bramie, patrząc na dom. Dach prosty, ganek solidny, okna lśniły. Dom wyglądał, jakby ożył. Ale Władek wiedział, to złudzenie. Dom żyje, póki są w nim ludzie. Przez trzy tygodnie był żywy. Może tyle wystarczy. Wsiadł do samochodu i ruszył. W lusterku migła jeszcze dach, potem schował go las. Jechał powoli dziurawą drogą i myślał, iż na jesieni zadzwoni po pośrednika. A póki co – póki co będzie pamiętał, jak wszyscy siedzieli za stołem, jak mama śmiała się z żartów Andrzeja, jak Adaś pokazywał złowioną rybę. Dom spełnił swoje. Zgromadził ich. I może to wystarczy, by pożegnać go bez bólu.

Ostatnie lato w domu

Do domu w Prusach dotarłem w środę, kiedy słońce już stało wysoko i nagrzewało blachę, aż na niej powstawały charakterystyczne trzaski. Furytka odpadła od zawiasów już parę lat temu, więc po prostu przeskoczyłem przez nią i stanąłem na schodkach. Trzy stopnie dolny przegnił całkowicie. Stanąłem ostrożnie na drugi, sprawdzając, czy wytrzyma, i wszedłem dalej.

W środku unosił się zapach zastałego powietrza i myszy. Pył przykrywał parapety grubą warstwą, a w kącie salonu od belki do kredensu rozciągała się pajęczyna. Otworzyłem okno z trudem, ale dało się je odchylić i od razu poczułem gorzką pokrzywę i suchą trawę z podwórza. Obszedłem wszystkie cztery pokoje, układając w głowie listę: umyć podłogi, obejrzeć piec, naprawić kran na letniej kuchni, wyrzucić wszystko, co zgniło. Potem zadzwonić do Andrzeja, mamy, siostrzeńców. Powiedzieć: przyjedźcie w sierpniu, zostańmy tu chociaż kilka tygodni, jak kiedyś.

To kiedyś to było ćwierć wieku temu, gdy ojciec jeszcze żył, i co wakacje wszyscy tu zjeżdżaliśmy. Doskonale pamiętam, jak robiliśmy dżem w starej miednicy, jak z braćmi nosiliśmy wiadrami wodę ze studni, jak mama wieczorami czytała na werandzie. Później ojciec umarł, mama przeprowadziła się do miasta do młodszego syna, a dom zabito na głucho. Ja zaglądałem tu raz w roku, sprawdzałem, czy nikt nic nie wyniósł, i zaraz wracałem. ale tej wiosny coś mi pękło w środku: muszę spróbować to przywrócić, choćby jeden raz.

Pierwszy tydzień harowałem sam. Przeczyściłem komin, wymieniłem dwie deski na ganku, domyłem okna. Jeździłem do powiatowego miasta po farbę, cement, uzgadniałem z elektrykiem sprawę instalacji. Sołtys, którego spotkałem w sklepie, pokręcił głową:

Po co, Witek, ładować tyle złotych w tę ruderę? Prędzej czy później i tak sprzedasz.

Odpowiedziałem krótko:

Przed jesienią nie sprzedam. I ruszyłem dalej.

Andrzej przyjechał pierwszy, w sobotni wieczór, z żoną i dwójką dzieci. Wysiadł z samochodu, spojrzał na podwórko i skrzywił się.

Ty naprawdę myślisz, iż da się tu wytrzymać miesiąc?

Trzy tygodnie poprawiłem. Dzieci nabiorą świeżego powietrza. Tobie też dobrze zrobi.

Tu choćby prysznica nie ma.

Saunę rozpaliłem. Będzie dzisiaj gotowa.

Chłopak, jedenastoletni Michał, i ośmioletnia Jagoda pokuśtykali bez entuzjazmu do huśtawki, którą wczoraj powiesiłem na starym dębie. Żona Andrzeja, Bożena, milcząc wlazła do domu z torbą pełną zakupów. Pomogłem wnosić rzeczy. Brat dalej był naburmuszony, ale nic nie mówił.

Mama przyjechała w poniedziałek, przywiózł ją sąsiad swoim passatem. Weszła do domu, stanęła na środku pokoju i westchnęła.

Jakie tu wszystko małe powiedziała po cichu. W pamięci było większe.

Nie byłaś tu, mamo, od trzydziestu lat.

Trzydzieści dwa poprawiła.

Przeszła do kuchni, przeciągnęła ręką po blacie.

Tu zawsze było zimno. Ojciec obiecywał, iż zrobi ogrzewanie, ale nie zdążył.

Słyszałem w jej głosie nie nostalgię, tylko zmęczenie. Zaparzyłem herbatę, posadziłem ją na werandzie. Patrzyła w sad, opowiadała: jak ciężko było nosić wodę, jak po praniu bolały plecy, jak sąsiadki obgadywały. Słuchałem i pojąłem, iż dla niej ten dom nie był gniazdem, ale starą blizną.

Wieczorem, gdy mama poszła spać, siedzieliśmy z Andrzejem przy ognisku na podwórzu. Dzieci już spały, Bożena czytała przy świecy, bo prąd był jedynie w części domu.

Powiedz, Witku, po co ci to było? spytał Andrzej, patrząc w żar.

Chciałem nas znowu zebrać.

Przecież i tak się widujemy. Na święta.

Ale to nie to samo.

Andrzej parsknął.

Jesteś marzycielem. Myślisz, iż jak tu pomieszkamy, to będziemy sobie bliżsi?

Nie wiem przyznałem szczerze. Chciałem spróbować.

Brat chwilę milczał, potem złagodniał.

Wiesz co, cieszę się, iż to zainicjowałeś. Naprawdę. Ale nie licz na cud.

Nie liczyłem. Ale miałem nadzieję.

Kolejne dni upłynęły w zajęciach. Naprawiałem płot i razem z Andrzejem łatałem dach nad stodołą. Michał najpierw się nudził, ale potem znalazł w szopie stare wędki i całe dnie znikał nad rzeką. Jagoda pomagała babci wyplewić grządki, które na gwałtownie przygotowałem przy południowej ścianie.

Pewnego popołudnia, kiedy wszyscy malowali werandę, Bożena zaśmiała się:

Jesteśmy jak jakaś komuna!

Komuna chociaż plan miała mruknął Andrzej, ale widać było uśmiech.

Widziałem, jak stopniowo napięcie odpuszcza. Wieczorami siadaliśmy przy długim stole na werandzie, mama gotowała zupę, Bożena piekła ciasto z wiejskiego twarogu. Rozmowy toczyły się wokół drobiazgów: gdzie kupić siatkę na komary, czy kosić trawę pod oknami, czy pompę da się naprawić.

Aż któregoś wieczoru, gdy dzieci już spały, mama powiedziała:

Wasz tata chciał sprzedać ten dom. Już wtedy, rok przed śmiercią.

Zamarłem z kubkiem w dłoni. Andrzej się posmutniał.

Dlaczego?

Był już zmęczony. Mówił, iż dom to kotwica. Chciał się przeprowadzić do miasta, bliżej szpitala. Ja się sprzeciwiłam. Myślałam, iż to nasza własność, rodzinne. Pokłóciliśmy się. Nie sprzedał, a po roku zmarł.

Odstawiłem kubek.

Obwiniasz się o to?

Sama nie wiem. Po prostu zmęczyło mnie to miejsce. Tu wszystko przypomina, iż uparłam się, a jego nie zdążyłam wysłuchać.

Andrzej oparł się o fotel.

Mamo, nigdy nam tego nie mówiłaś.

Nie pytaliście.

Spojrzałem na mamę. Siedziała przygarbiona, dłonie spracowane, i dopiero wtedy zobaczyłem, iż ten dom był dla niej ciężarem, nie skarbem.

Może trzeba było sprzedać powiedziałem cicho.

Może zgodziła się. Ale tu dorastaliście. To się liczy.

A co konkretnie?

Uniosła na mnie oczy.

Że pamiętacie siebie sprzed rozjazdu po świecie.

Nie od razu w to uwierzyłem. Ale kiedy następnego dnia poszliśmy z Andrzejem i Michałem nad rzekę, i Michał złowił pierwszego okonia, zobaczyłem, jak brat obejmuje syna i śmieje się szczerze, bez zmęczenia. A wieczorem, gdy mama opowiadała Jagodzie, jak właśnie na tej werandzie uczyła jej ojca czytać, słyszałem w jej głosie już nie ból, ale coś innego. Może pogodzenie.

Wyjazd ustaliliśmy na niedzielę. W sobotę rozpaliłem saunę, wszyscy się kąpaliśmy, a potem piliśmy herbatę na werandzie. Michał zapytał, czy wrócimy tu za rok. Andrzej spojrzał na mnie, nie odpowiedział.

Rano pomagałem pakować rzeczy do samochodu. Mama mnie uściskała na pożegnanie.

Dziękuję, iż nas ściągnąłeś.

Myślałem, iż będzie lepiej.

Było dobrze. Po swojemu.

Andrzej poklepał mnie po ramieniu.

Jak chcesz, sprzedawaj. Nie będę miał żalu.

Zobaczę.

Samochód ruszył, kurz opadł na drodze. Wróciłem do domu. Przeszedłem przez pokoje, pozbierałem resztki naczyń, wyniosłem śmieci. Pozamykałem okna i drzwi. Wyjąłem z kieszeni stary, zardzewiały, ale mocny kłódkę znalezioną w szopie i założyłem na furtkę.

Stałem chwilę przy bramie, patrząc na dom równa blacha, mocne schody, czyste szyby. Wyglądał, jakby żył. Ale wiedziałem, iż to tylko wrażenie. Dom żyje, kiedy są w nim ludzie. Przez trzy tygodnie był pełen życia. Może to wystarczy.

Wsiadłem do auta i odjechałem. W lusterku migotał dach, znikający za drzewami. Jechałem powoli rozklekotaną drogą i myślałem, iż na jesieni zadzwonię do agenta nieruchomości. Ale na razie na razie zachowam w sobie wspomnienie, jak siedzieliśmy przy stole, jak mama śmiała się z dowcipu Andrzeja, jak Michał pokazywał swoją rybę.

Dom spełnił swoje zadanie. Nic więcej już nie musiał. Pewnie tyle wystarczy, by żegnać go bez żalu.