Główny Urząd Statystyczny prowadzi przez cały rok Badanie Budżetów Gospodarstw Domowych, określane skrótem BBGD. Jest to badanie reprezentacyjne, co oznacza, iż nie obejmuje wszystkich mieszkańców, ale wylosowaną grupę gospodarstw domowych. Na podstawie zebranych danych statystycy opisują warunki życia, dochody, wydatki, wyposażenie mieszkań oraz sytuację materialną poszczególnych grup społecznych.
Kontakt może nastąpić telefonicznie albo podczas bezpośredniej wizyty ankietera. Wylosowanie gospodarstwa nie oznacza jednak, iż jego mieszkańcy muszą wpuścić urzędnika do środka lub przekazać mu informacje. GUS wyjaśnia, iż udział w badaniach ankietowych gospodarstw domowych jest dobrowolny. Respondent może zatem odmówić rozmowy albo poprosić o ustalenie innego terminu i sposobu przeprowadzenia badania.
Ankieter powinien się przedstawić i okazać legitymację służbową. Ma również upoważnienie do prowadzenia badań wpisanych do obowiązującego w danym roku Programu Badań Statystycznych Statystyki Publicznej. Nie należy przekazywać żadnych informacji osobie, której tożsamości nie udało się potwierdzić.
Jak sprawdzić ankietera GUS przed rozpoczęciem badania
Tożsamość osoby podającej się za ankietera można zweryfikować w internetowej aplikacji GUS. W formularzu należy wpisać jej imię, nazwisko oraz numer legitymacji. o ile system nie potwierdzi tych danych albo ankieter nie chce pokazać dokumentu, rozmowy nie należy kontynuować.
Weryfikacja jest możliwa także za pośrednictwem infolinii statystycznej lub adekwatnego terytorialnie urzędu statystycznego. GUS podkreśla, iż ankieter nie jest anonimowym przedstawicielem zewnętrznej firmy. Jest pracownikiem urzędu statystycznego działającego na terenie danego województwa. W badaniach mogą uczestniczyć zarówno ankieterzy stali, jak i pracownicy czasowo oddelegowani do pracy w terenie.
Pracownik GUS nie powinien żądać pieniędzy, danych do logowania w bankowości elektronicznej, numeru PIN do karty płatniczej ani instalowania programów na telefonie lub komputerze. Badanie statystyczne nie jest także kontrolą podatkową, skarbową ani postępowaniem dotyczącym konkretnego mieszkańca.
Paragony zbierane przez cały miesiąc badania
Jednym ze sposobów przeprowadzenia Badania Budżetów Gospodarstw Domowych jest gromadzenie paragonów otrzymywanych podczas codziennych zakupów. Uczestnik może również samodzielnie wypełniać papierową lub elektroniczną książeczkę budżetu gospodarstwa domowego. Badanie odbywa się przy wsparciu ankietera, który wyjaśnia zasady zapisywania poszczególnych wydatków.
Paragony pozwalają ustalić, ile gospodarstwa domowe wydają między innymi na żywność, odzież, wyposażenie mieszkania, transport, paliwo, komunikację, kulturę, rekreację, usługi gastronomiczne, noclegi i higienę osobistą. W książeczce budżetowej przewidziano także miejsce na koszty, których zwykle nie potwierdza paragon ze sklepu.
Chodzi między innymi o czynsz, energię, ogrzewanie, wodę, wywóz nieczystości, ochronę budynku, usługi telekomunikacyjne, raty oraz inne opłaty związane z utrzymaniem domu lub mieszkania. Uczestnik powinien więc odnotować również wydatki opłacone przelewem, poleceniem zapłaty lub gotówką, choćby o ile nie otrzymał klasycznego paragonu fiskalnego.
Elektroniczna książeczka budżetu gospodarstwa domowego jest dostępna po uzyskaniu od ankietera danych potrzebnych do zalogowania. GUS udostępnia także jej wersję demonstracyjną, dzięki której można wcześniej sprawdzić układ formularza i zakres wymaganych informacji.
Badanie budżetów gospodarstw domowych obejmujące nie tylko zakupy
BBGD nie sprowadza się do przeliczenia paragonów. Zakres badania obejmuje dochody i wydatki gospodarstwa, ilość spożywanych podstawowych produktów, liczbę i charakterystykę jego członków, warunki mieszkaniowe, wyposażenie w przedmioty trwałego użytkowania oraz subiektywną ocenę sytuacji materialnej.
Ankieter może zatem zapytać nie tylko o kwoty widoczne na rachunkach, ale również o źródła dochodów, wielkość mieszkania, koszty jego utrzymania, posiadany sprzęt czy niektóre świadczenia. Pytania wynikają z formularzy oznaczonych symbolami BR-01, BR-01a, BR-01b i BR-04. Część badania prowadzona jest co miesiąc, a formularz BR-04 ma częstotliwość kwartalną.
Zbieranie danych trwa przez cały rok, ponieważ BBGD jest badaniem ciągłym. Kolejne gospodarstwa uczestniczą w nim w różnych miesiącach, co pozwala uwzględnić sezonowe zmiany wydatków, takie jak większe rachunki za ogrzewanie zimą, koszty wakacyjnych wyjazdów czy zakupy dokonywane przed rozpoczęciem roku szkolnego.
Wykorzystanie informacji z paragonów przez GUS
Zebrane informacje są wykorzystywane do analizowania poziomu życia i różnic pomiędzy grupami gospodarstw domowych. Mają również znaczenie przy obliczaniu wskaźników ekonomicznych oraz przygotowywaniu decyzji z zakresu polityki społecznej.
GUS wskazuje, iż wyniki BBGD służą między innymi do tworzenia wag stosowanych przy obliczaniu wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych. Struktura zakupów gospodarstw domowych pozwala bowiem ustalić, jakie znaczenie w całkowitych wydatkach mają poszczególne towary i usługi. Jest to jeden z elementów potrzebnych do obliczania inflacji.
Dane są ponadto wykorzystywane przy analizowaniu kosztów utrzymania, ubóstwa ekonomicznego i energetycznego, wysokości minimalnego wynagrodzenia, świadczeń społecznych, obciążeń podatkowych gospodarstw domowych oraz stawek opłat za odpady komunalne. Korzystają z nich między innymi administracja rządowa, Sejm, Senat, Narodowy Bank Polski, Eurostat, uczelnie i placówki badawcze.
Paragony i odpowiedzi chronione tajemnicą statystyczną
Informacje przekazane ankieterowi nie mogą być wykorzystywane do kontroli konkretnego mieszkańca ani przekazywane urzędowi skarbowemu, bankowi, pracodawcy czy innym instytucjom w celu prowadzenia indywidualnej sprawy. Dane jednostkowe od chwili ich zebrania są objęte tajemnicą statystyczną.
Dostęp do nich mają wyłącznie upoważnieni pracownicy statystyki publicznej realizujący badanie. Dane mogą służyć do przygotowywania zestawień, analiz i opracowań statystycznych, ale nie mogą być publikowane w sposób pozwalający na identyfikację konkretnej osoby albo gospodarstwa domowego.
Obowiązek zachowania tajemnicy wynika z ustawy o statystyce publicznej. Obejmuje pracowników służb statystycznych, ankieterów oraz inne osoby mające bezpośredni dostęp do danych jednostkowych. Za bezprawne ujawnienie takich informacji przepisy przewidują odpowiedzialność karną.
Dobrowolny udział w badaniu GUS
Mieszkaniec może sprawdzić ankietera, zapytać o nazwę i symbol prowadzonego badania, poprosić o kontakt w innym terminie, wybrać dostępną formę udziału albo odmówić przekazania danych. Sam fakt wylosowania adresu nie oznacza kontroli i nie wiąże się z podejrzeniem naruszenia przepisów.
Przed podjęciem decyzji warto upewnić się, iż kontakt rzeczywiście dotyczy Badania Budżetów Gospodarstw Domowych. Aktualne badania są publikowane w serwisie GUS poświęconym badaniom ankietowym. Widnieje tam również ich częstotliwość, termin prowadzenia, zakres zbieranych informacji oraz dopuszczalne sposoby kontaktu z respondentem.
Źródła
- Główny Urząd Statystyczny, „Badanie Budżetów Gospodarstw Domowych”.
- Główny Urząd Statystyczny, „Sprawdź tożsamość ankietera”.
- Główny Urząd Statystyczny, informacje dotyczące badań ankietowych gospodarstw domowych.
- Biuletyn Informacji Publicznej GUS, informacje dotyczące tajemnicy statystycznej.
- Program Badań Statystycznych Statystyki Publicznej na 2026 rok.
