Wander po Chropocowie, czyli spacerujemy przez Chropaczów

Wprost nie mogłam doczekać się już wiosny, dłuższych dni i pogody sprzyjającej dłuższym spacerom ze znajomymi. Mój pierwszy spacer po Chropaczowie, pod czujnym okiem Muzycznego Wizjera, którego profil serdecznie Wam polecam, miał miejsce rok wcześniej. Już od tamtej pory wiedziałam, iż zechcę go powtórzyć – bardziej szczegółowo, bardziej wnikliwie, bardziej świadomie. Wreszcie nadszedł ten dzień! Całymi godzinami przechadzaliśmy się między familokami i blokami, a z każdym krokiem historia mówiła do nas coraz głośniej…

Chropaczów, dziś będący jedną z dzielnic Świętochłowic, stanowi najstarszą historycznie część miasta i jego pierwotne jądro osadnicze. Pierwsza wzmianka o tej miejscowości pojawiła się już w 1295 roku w dokumencie księcia bytomskiego Kazimierza II, co czyni ją starszą niż same Świętochłowice jako organizm miejski. W rzeczywistości to właśnie rozwój Chropaczowa wyznaczał kierunki późniejszego kształtowania się całego miasta, które wyrosło na bazie kilku sąsiadujących osad. W średniowieczu i wczesnej nowożytności Chropaczów był typową wsią rolniczą o układzie ulicówki, z rozwiniętym zapleczem folwarcznym i dworem. Sprzyjało temu jego położenie w pobliżu ważnych szlaków handlowych, m.in. drogi łączącej Mikołów z Bytomiem. Już w XVI wieku był to ośrodek stosunkowo dobrze rozwinięty, posiadający własne struktury lokalne i znaczenie gospodarcze w regionie. Jednocześnie nazwa miejscowości budzi do dziś zainteresowanie badaczy. Może ona pochodzić zarówno od nazwiska „Chropacz”, jak i od charakterystycznie pofałdowanego, „chropowatego” terenu, na którym powstała osada.

Przez urbanizację do gwiazd

Przełomowym momentem w historii Chropaczowa był XIX wiek, kiedy to tereny te zostały przejęte przez ród Henckel von Donnersmarcków. W 1883 roku powstała kopalnia „Schlesien”, a kilka lat później huta cynku „Guidotto”, co zapoczątkowało intensywną industrializację. W krótkim czasie wieś przekształciła się w dynamicznie rozwijające się osiedle robotnicze, na terenie którego zaczęto budować familoki, szkoły, zakłady produkcyjne oraz infrastrukturę społeczną. Proces ten doprowadził do gwałtownego wzrostu liczby mieszkańców. Na początku XX wieku było ich już około 10 tysięcy.

Ulica Średnia

Industrializacja wpłynęła także na przekształcenia administracyjne i symboliczne. W 1909 roku nazwę Chropaczów zmieniono na Schlesiengrube (Kopalnia Śląsk), co bezpośrednio odwoływało się do dominującej roli kopalni w życiu miejscowości. W tym okresie powstały również ważne obiekty publiczne, takie jak ratusz czy kościół Matki Bożej Różańcowej (1910–1912), które do dziś stanowią centralne punkty dzielnicy. Równocześnie rozwijała się sieć ulic i zabudowy, szczególnie wzdłuż ulicy Łagiewnickiej, będącej osią urbanistyczną starego Chropaczowa.

Podwórko Szkoły Podstawowej nr 17

Zróżnicowana etniczność, różne wyznania

Lata 1919–1921 przyniosły kolejne ważne wydarzenia. Mieszkańcy Chropaczowa aktywnie uczestniczyli w walkach o rozstrzygnięcie przynależności państwowej ich domu, a w plebiscycie większość opowiedziała się za przyłączeniem do Polski. Ten wybór miał ogromne znaczenie dla dalszych losów miejscowości. Po okresie międzywojennym, tragicznych doświadczeniach II wojny światowej oraz przemilczanym przez dekady okrutnym czasie Tragedii Górnośląskiej, Chropaczów włączono w 1951 roku do miasta Świętochłowice. Warto podkreślić, iż wcześniej miejscowość funkcjonowała jako samodzielna gmina, a choćby przez pewien czas posiadała status miasta. Budynek ratusza Chropaczowa przetrwał do dnia dzisiejszego.

Kościół Matki Bożej Różańcowej

W czasach współczesnych Chropaczów przeszedł kolejną transformację. Stopniowy upadek przemysłu ciężkiego i zamykanie zakładów doprowadziły do zmiany funkcji dzielnicy z przemysłowej na mieszkaniową. W okresie PRL powstały tu nowe blokowiska, takie jak Osiedle Przybyły czy Osiedle Na Wzgórzu, które uzupełniły starszą zabudowę familokową. Współcześnie Chropaczów jest jedną z najgęściej zaludnionych części Świętochłowic, pełniąc funkcję mieszkaniowo-usługową, choć w jego przestrzeni wciąż widoczne są ślady industrialnej przeszłości.

Mamy Hollywood w domu

Szczególnie interesującym aspektem współczesnego wizerunku Chropaczowa jest jego obecność w kulturze filmowej. Charakterystyczna zabudowa: familoki, wąskie ulice i industrialne tło, na przykład ulicy Węglowej, sprawiają, iż dzielnica stanowi atrakcyjną przestrzeń dla twórców poszukujących autentycznego klimatu Górnego Śląska. Jednym z najważniejszych przykładów jest film „Sól ziemi czarnej” w reżyserii Kazimierza Kutza, którego część scen realizowano w rejonie ulicy Łagiewnickiej oraz Placu Zawadzkiego. Przestrzeń ta, zachowana w dużej mierze w historycznym kształcie, doskonale oddaje realia powstań śląskich i robotniczego życia regionu. Innym klasykiem kina, który powstawał również na terenie Chropaczowa, jest „Grzeszny żywot Franciszka Buły”, w którym wybrzmiewa motyw wyniszczonej przez wojnę różnorodności etnicznej i tożsamości regionalnej.

Okolice ulic Węglowej i Średniej

Chropaczów pojawia się również w nowszych produkcjach, w tym w przeboju Netflixa „Ołowiane dzieci”, gdzie wykorzystano jego surową, nostalgiczno-industrialną scenerię, aby wiernie zobrazować rzeczywistość PRL na Górnym Śląsku. Filmowcy chętnie sięgają po tę dzielnicę ze względu na autentyczność, brak nadmiernej modernizacji, zachowany układ urbanistyczny oraz silnie zakorzeniony lokalny charakter. W przeciwieństwie do wielu innych miejsc, które utraciły swój historyczny klimat, Chropaczów przez cały czas oferuje przestrzeń w zasadzie gotową scenograficznie, co czyni go jednym z ciekawszych plenerów filmowych na Górnym Śląsku. To tutaj kręcono również sceny do filmu „Skazany na bluesa” z 2005 roku, czyli biografii Ryszarda Riedla, kontrowersyjnego wokalisty zespołu Dżem.

Pomnik tradycji fundatorskiej i czwarta przyroda

Zajrzyjmy w jeszcze jedno miejsce. Krzyż Męki Pańskiej w Chropaczowie to niewielka, ale wyjątkowo interesująca kapliczka z 1899 roku, będąca świadectwem lokalnej pobożności i tradycji fundacyjnych końca XIX wieku. Została wzniesiona z cegły pochodzącej z pobliskiej cegielni na Ajsce i bogato ozdobiona ceramicznymi detalami oraz glazurowanymi elementami, co nadaje jej charakterystyczny, dekoracyjny wygląd. W centralnej, łukowo zamkniętej wnęce znajduje się około trzymetrowy krzyż z metalową figurą Chrystusa oraz napisem INRI, a poniżej umieszczono wtórnie figurę Matki Bożej z Lourdes. Kapliczka została ufundowana przez Józefa i Monikę Kosturów i przez lata pełniła istotną funkcję religijną. Odbywały się przy niej nabożeństwa majowe oraz uroczystości Bożego Ciała. Usytuowana pomiędzy budynkami mieszkalnymi, do dziś zachowuje swój kameralny, niemal ukryty charakter, będąc jednocześnie cennym elementem dziedzictwa kulturowego dzielnicy.

Budynek dawnego ratusza

Jednak dzisiejsza dzielnica Świętochłowic to nie tylko przestrzeń miejska, ale i czwarta przyroda. Staw Ajska to jeden z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu Chropaczowa, stanowiący pozostałość po działalności przemysłowej, która przez dziesięciolecia kształtowała tę część Świętochłowic. Powstał prawdopodobnie w wyniku zapadania się terenu spowodowanego eksploatacją górniczą, co jest zjawiskiem typowym dla obszarów Górnego Śląska, choć inna z teorii zakłada jego genezę polodowcową. Z czasem zbiornik wypełnił się wodą i uległ naturalnej renaturyzacji, stając się miejscem o walorach przyrodniczych i rekreacyjnych. w tej chwili staw pełni funkcję lokalnej przestrzeni wypoczynkowej, chętnie odwiedzanej przez mieszkańców na spacery, a także przez wędkarzy i miłośników przyrody. Jego obecność przypomina jednocześnie o przemysłowej przeszłości dzielnicy, wpisując się w charakterystyczny dla regionu krajobraz postindustrialny.

Kaplica ufundowana przez państwa Kostur

Chropaczów pozostaje miejscem wyjątkowym, zarówno pod względem historycznym, jak i kulturowym. Łączy w sobie wielowiekowe dziedzictwo średniowiecznej osady, dynamiczny rozwój epoki przemysłowej oraz współczesną funkcję dzielnicy mieszkaniowej. Jednocześnie jego autentyczność i niepowtarzalny klimat sprawiają, iż przez cały czas inspiruje twórców filmowych, ale także historyków, pisarzy, blogerów, i stanowi istotny element kulturowego krajobrazu Górnego Śląska.

Bibliografia (APA)

Flaczek, Ś. (2025). Najstarsza dzielnica Świętochłowic: dzieje Chropaczowa w pigułce. https://flaczek.com/najstarsza-dzielnica-swietochlowic…/

Śląskie Miasta. (2024). Chropaczów (Świętochłowice) – opis dzielnicy. https://slaskiemiasta.pl/swietochlowice/chropaczow/

Wieże Ciśnień. (n.d.). Świętochłowice – Chropaczów. https://wiezecisnien.eu/slaskie/swietochlowice_chropaczow/

Urząd Miejski w Świętochłowicach. (n.d.). Chropaczów – dzielnica Świętochłowic. https://swietochlowice.pl/miasto/dzielnice/chropaczow/

Swiony.pl. (n.d.). Historia dzielnicy Chropaczów. https://swiony.pl/p,s,historia_dzielnicy_chropaczow.html

Wikipedia. (n.d.). Chropaczów. https://en.wikipedia.org/wiki/Chropacz%C3%B3w

Wikipedia. (n.d.). Świętochłowice. https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%9Awi%C4%99toch%C5%82owice

Wikipedia. (n.d.). Filmy kręcone w Świętochłowicach. https://pl.wikipedia.org/…/Kategoria:Filmy_kr%C4%99cone…

Urząd Miejski w Świętochłowicach. (2013). Świętochłowice – Gminna Ewidencja Zabytków. Wykaz obiektów i obszarów ujętych w Gminnej Ewidencji Zabytków (s. 5). Wydział Gospodarki Przestrzennej i Architektury.