Kto wynalazł makaron – i dlaczego to nie Marco Polo

Prawie każdy zna tę historię: dzielny wenecki kupiec Marco Polo wraca z Chin i przywozi Włochom makaron, bez którego nie sposób dziś wyobrazić sobie ich kuchni. Piękna opowieść – i całkowicie nieprawdziwa. Włosi jedli makaron na długo, zanim Marco Polo w ogóle się urodził, a sam mit ma zaskakująco świeżą, w dodatku amerykańską metrykę. Rozłóżmy tę legendę na czynniki pierwsze i zobaczmy, kto naprawdę stoi za jednym z najsłynniejszych dań świata.

Skąd wziął się mit o Marco Polo

Zacznijmy od najciekawszego: ta legenda nie pochodzi ze średniowiecza, tylko z reklamy. W październiku 1929 roku amerykańskie pismo branżowe „The Macaroni Journal”, wydawane przez tamtejsze stowarzyszenie producentów makaronu, opublikowało zmyśloną historyjkę pod tytułem „A Saga of Cathay”. Jej bohaterem był marynarz z załogi Marco Polo o wdzięcznym nazwisku… Spaghetti, który miał podpatrzeć chińską dziewczynę wyrabiającą długie nitki ciasta, zachwycić się i przywieźć pomysł do Włoch. To był chwyt marketingowy, nic więcej.

Resztę dopowiedziało kino. Hollywoodzki film „The Adventures of Marco Polo” z 1938 roku, z Garym Cooperem w roli głównej, obrazkowo utrwalił skojarzenie odkrywcy z makaronem. Zmyślona reklama i film fabularny w kilkanaście lat zrobiły z anegdoty „fakt”, który dziś powtarzają przewodniki i szkolne podręczniki na całym świecie. To ta sama mechanika, co przy spaghetti bolognese – potrawie znanej każdemu, której prawdziwa historia wygląda zupełnie inaczej, niż się wydaje.

Co Marco Polo naprawdę napisał

Najzabawniejsze jest to, iż sam Marco Polo mitowi zaprzecza – i to własnym piórem. W „Il Milione”, relacji z podróży podyktowanej w genueńskim więzieniu towarzyszowi niedoli Rustichellowi z Pizy, opisuje daleką krainę, w której rośnie drzewo dające mąkę (chodziło prawdopodobnie o palmę sagową). Z tej mąki – pisze – miejscowi robią „lasagne i inne potrawy z ciasta”, które sam jadał z przyjemnością.

I tu jest sedno. Marco Polo nie ogłasza, iż odkrył coś nowego. On porównuje nieznaną potrawę do lasagne, którą doskonale znał z domu. Gdyby makaron był we Włoszech nowością, nie miałby do czego go przyrównać. Całe „przywiezienie makaronu z Chin” to nieporozumienie spotęgowane przez tłumaczy: w części wydań jego „lasagne” zamieniano na „vermicelli” albo „spaghetti”, podsuwając czytelnikowi skojarzenie, którego w oryginale nie ma.

Makaron we Włoszech na długo przed Marco Polo

Przejdźmy do twardych dowodów. Najstarszy pisany ślad przemysłowej produkcji makaronu we Włoszech pochodzi z 1154 roku – ponad sto lat, zanim Marco Polo w ogóle przyszedł na świat. Arabski geograf al-Idrisi, tworzący na dworze normańskiego króla Rogera II na Sycylii, opisał w swoim dziele miejscowość Trabia pod Palermo, gdzie wyrabiano ogromne ilości itriyya – suszonego makaronu w formie nitek – i ładowano go na statki płynące po całym Morzu Śródziemnym, do Kalabrii oraz do państw chrześcijańskich i muzułmańskich. To nie był lokalny wynalazek, ale rozwinięty przemysł eksportowy.

Drugi dowód pozostało wymowniejszy, bo pochodzi z samych Włoch. W 1279 roku, szesnaście lat przed powrotem Marco Polo z Azji, genueński notariusz Ugolino Scarpa spisał inwentarz po zmarłym żołnierzu o imieniu Ponzio Bastone. Na liście figuruje „bariscela plena de macaronis” – koszyk pełen makaronu. Trudno o czystszy dowód, iż makaron był w Genui rzeczą tak zwyczajną, iż trafiał do spisów spadkowych.

A korzenie sięgają jeszcze głębiej. Już starożytni Grecy i Rzymianie znali laganon i lagana – płaskie płaty ciasta z mąki, praprzodka dzisiejszej lasagne, wspominane choćby przez Horacego. To jeszcze nie do końca makaron w naszym rozumieniu, ale ta sama myśl: mąka, woda i ciasto zamienione w potrawę. Sposób gotowania samego makaronu Włosi doprowadzili do perfekcji dopiero później – pisaliśmy o tym przy okazji „al dente”.

Makaron narodził się z mąki, wody i cierpliwości – we Włoszech wyrabiano go na wieki przed Marco Polo.

Kto więc wynalazł makaron

Skoro nie Marco Polo, to kto? Uczciwa odpowiedź brzmi: nikt jeden. Makaron rozumiany szeroko – jako ciasto z mąki i wody – wymyślano niezależnie w wielu miejscach świata. Co ciekawe, najstarszy znany makaron faktycznie znaleziono w Chinach: w osadzie Lajia w prowincji Qinghai odkopano w 2005 roku miseczkę z liczącymi około 4000 lat nitkami zrobionymi z prosa. Tyle iż to zupełnie inna tradycja: inne zboże, inny kontynent i żadna nić nie łączy jej z włoskim makaronem z pszenicy durum.

Włoski makaron ma własną, dobrze udokumentowaną drogę. Od greckich i rzymskich placków z ciasta, przez najważniejszy wynalazek Arabów na Sycylii – makaron suszony, który dzięki twardej pszenicy durum dało się przechowywać miesiącami i wozić statkami – aż po neapolitańskie i genueńskie warsztaty, które zamieniły go w codzienne jedzenie. Włosi nie „wynaleźli” więc makaronu w jednej chwili. Zrobili coś trudniejszego: udoskonalili go, oswoili i uczynili częścią swojej tożsamości – tak samo jak stało się to później z pizzą neapolitańską.

Następnym razem, gdy ktoś przy stole rzuci, iż makaron przypłynął z Chin dzięki Marco Polo, już wiesz, jak jest naprawdę. To nie odkrywca dał Włochom makaron, ale wieki cierpliwej pracy z mąką, słońcem i morzem. A kto chce prześledzić tę drogę krok po kroku, znajdzie ją choćby w Encyclopaedia Britannica.

Ten wpis jest częścią naszego cyklu Włochy wyjaśnione – w którym tłumaczymy to, czego nie znajdziesz w przewodnikach.

Najczęstsze pytania