MŚP-06: Dlaczego ludzie widzą ten sam świat inaczej?

MŚP-06: Dlaczego ludzie widzą ten sam świat inaczej? Jak filtry poznawcze i kryteria oceny tworzą różne obrazy tej samej rzeczywistości?

„Nie widzimy świata takim, jaki jest. Widzimy go takim, jakim potrafimy go zobaczyć i ocenić.”

Wprowadzenie

Wyobraź sobie, iż pięć osób ogląda ten sam mecz piłkarski. Po zakończeniu spotkania każda z nich opowiada, co zobaczyła.

Pierwsza mówi: „Napastnicy byli kompletnie nieskuteczni.”
Druga odpowiada: „Największym problemem była słaba obrona.”
Trzecia stwierdza: „Sędzia wypaczył wynik meczu.”
Czwarta zauważa: „Drużyna była świetnie przygotowana kondycyjnie.”
Piąta podsumowuje: „Przeciwnik po prostu okazał się lepszy.”

Czy oglądali ten sam mecz? Tak.
Czy otrzymali te same komunikaty? Tak.
Czy doszli do tych samych wniosków? Nie.

Dlaczego?

To pytanie prowadzi nas do jednego z najważniejszych zagadnień całego Modelu Świadomego Przetwarzania.

Większość ludzi zakłada, iż różnice zdań wynikają z tego, iż posiadamy różne komunikaty i informacje. W praktyce bardzo często dzieje się coś zupełnie innego. Otrzymujemy podobne informacje, ale zwracamy uwagę na różne elementy sytuacji, a następnie oceniamy je według różnych kryteriów.

To właśnie dlatego dwie rozsądne i uczciwe osoby mogą patrzeć na to samo wydarzenie i dojść do całkowicie różnych wniosków.

Nie dlatego, iż jedna z nich musi kłamać. Nie dlatego, iż jedna z nich jest mniej inteligentna. Po prostu ich umysły przetwarzają komunikaty i informacje w odmienny sposób. Zrozumienie tego mechanizmu jest jednym z najważniejszych kroków do świadomego poznawania rzeczywistości.

Eksperyment myślowy

Przeczytaj poniższe zdanie. „W mieście otwarto nowy park.”

Zanim czytasz dalej, zatrzymaj się na chwilę. Jaka była pierwsza myśl, która pojawiła się w Twojej głowie? Możliwe, iż było to jedno z poniższych pytań.

Pierwsza myśl	Na co kieruje uwagę?
Jak duży jest park?	Fakty
Ile kosztowała jego budowa?	Koszty
Czy mieszkańcy naprawdę go potrzebowali?	Potrzeby społeczne
Czy będzie tam bezpiecznie?	Bezpieczeństwo
Czy inwestycja była zgodna z planem zagospodarowania?	Przepisy
Czy dobrze wykorzystano ten teren?	Skuteczność decyzji

Zwróć uwagę na coś niezwykle ważnego. Wszyscy przeczytaliśmy dokładnie ten sam komunikat. „W mieście otwarto nowy park.”

Komunikat był identyczny. A jednak pierwsze pytania, które pojawiły się w naszych głowach, mogły być zupełnie różne. Nie dlatego, iż ktoś przeczytał inne zdanie. Nie dlatego, iż ktoś jest bardziej inteligentny. Nie dlatego, iż ktoś ma złą wolę.

Po prostu nasz umysł automatycznie skierował uwagę na inne elementy tej samej sytuacji. To pierwszy ślad działania filtra poznawczego.

Filtr poznawczy

Każdej sekundy docierają do nas tysiące bodźców. Widzimy ludzi. Słyszymy rozmowy. Czujemy zapachy. Rejestrujemy kolory, ruch, dźwięki, temperaturę, dotyk i dziesiątki innych sygnałów.

Gdyby nasz mózg próbował świadomie analizować każdy z nich, bardzo gwałtownie zostałby przeciążony. Dlatego nieustannie dokonuje selekcji. Jedne komunikaty przepuszcza do naszej świadomości, a inne pomija. To właśnie nazywamy filtrem poznawczym.

Filtr poznawczy to wszystko, co wpływa na to, które komunikaty zauważamy, a które pomijamy.

Nie oznacza to jeszcze oceniania informacji. Filtr poznawczy odpowiada wyłącznie na pytanie: Na co zwróciłem uwagę?

To pierwszy etap powstawania naszego obrazu rzeczywistości. Dlaczego każdy zauważa coś innego? Wyobraź sobie park. Spacerują nim trzy osoby.

Pierwsza jest ornitologiem. Już po kilku minutach z entuzjazmem opowiada o gatunkach ptaków, które udało jej się zaobserwować.
Druga jest architektem krajobrazu. Największą uwagę zwraca na układ alejek, roślinność i kompozycję przestrzeni.
Trzecia przyszła na spacer z małym dzieckiem. Od początku obserwuje przede wszystkim place zabaw, ławki i miejsca, w których dziecko może bezpiecznie się bawić.

Czy spacerowali po różnych parkach? Nie.
Czy widzieli dokładnie to samo? Również nie.

Każdy zauważył przede wszystkim to, co było dla niego najistotniejsze. Filtr poznawczy nie zmienił rzeczywistości. Zmienił jedynie to, na co została skierowana uwaga.

Biologiczny filtr uwagi – Układ Siatkowaty Aktywujący (RAS)

Jednym z mechanizmów odpowiedzialnych za działanie filtra poznawczego jest Układ Siatkowaty Aktywujący (RAS). To biologiczny system znajdujący się w pniu mózgu, który pomaga selekcjonować, które spośród tysięcy docierających do nas bodźców zostaną przepuszczone do świadomej uwagi.

To właśnie dzięki niemu potrafimy skupić się na rozmowie w głośnym pomieszczeniu, usłyszeć własne imię wypowiedziane po drugiej stronie sali albo nagle zacząć dostrzegać konkretny model samochodu, gdy sami planujemy jego zakup.

Układ Siatkowaty Aktywujący (RAS) nie mówi nam, co jest prawdą. Nie ocenia informacji. Nie podejmuje decyzji. Odpowiada jedynie za to, co w ogóle zostanie zauważone.

Jego działanie zostało szerzej opisane w osobnym artykule poświęconym Układowi Siatkowatemu Aktywującemu. W tym module interesuje nas przede wszystkim to, co dzieje się z informacjami już po przejściu przez biologiczny filtr uwagi.

Rozróżnienie MŚP #6: Filtr poznawczy ≠ Filtr oceny informacji

Filtr poznawczy odpowiada na pytanie: Co zauważam?
Filtr oceny informacji odpowiada na pytanie: Jakie znaczenie temu nadaję?

To dwa różne etapy przetwarzania komunikatów i informacji. Najpierw nasz umysł wybiera, na co zwrócić uwagę. Dopiero później zaczyna nadawać temu znaczenie.

Filtr oceny informacji

Wcześniej mieliśmy okazję zobaczyć, iż nasz umysł nie zauważa wszystkiego. Najpierw wybiera, na co zwrócić uwagę. Jednak na tym proces się nie kończy.

Wyobraź sobie, iż dwie osoby zauważyły dokładnie to samo wydarzenie. Obie przeczytały ten sam artykuł. Obie obejrzały ten sam film. Obie były świadkami tej samej sytuacji. Czy oznacza to, iż wyciągną takie same wnioski? Niekoniecznie.

Po zauważeniu informacji pojawia się kolejny etap. Umysł zaczyna odpowiadać na pytanie: „Co to adekwatnie znaczy?”

I właśnie tutaj rozpoczyna się działanie filtra oceny informacji.

Filtr oceny informacji to dominujące kryterium, według którego nadajemy znaczenie zauważonym informacjom i oceniamy ich wartość.

To właśnie on sprawia, iż dwie osoby mogą patrzeć na ten sam fakt, a mimo to uznać za najważniejsze zupełnie różne rzeczy.

Jedna zapyta: Czy to prawda?

Inna: Czy to jest moralne?

Jeszcze inna: Czy to jest zgodne z prawem?

A kolejna: Czy to będzie skuteczne?

Każda z nich patrzy na tę samą rzeczywistość. Zmienia się jedynie pytanie, które zadaje jej umysł.

Dlaczego ludzie dochodzą do różnych wniosków?

Wyobraź sobie, iż lokalne władze postanowiły wybudować nowy most. To samo wydarzenie. Ten sam komunikat. Ta sama inwestycja. A jednak różni ludzie spontanicznie zadają różne pytania.

Pierwsze pytanie	Dominujące kryterium
Czy most jest naprawdę potrzebny?	Poznawcze
Czy taka inwestycja jest zgodna z moimi przekonaniami o roli państwa?	Ideologiczne
Czy budowa była uczciwa?	Etyczne
Czy wszystko odbyło się zgodnie z przepisami?	Prawne
Czy inwestycja się opłaci?	Ekonomiczne
Czy most zwiększy bezpieczeństwo mieszkańców?	Witalne

Każde pokazuje inne kryterium oceny tej samej informacji.

Sześć podstawowych filtrów oceny informacji

Józef Kossecki zauważył, iż ludzie bardzo często oceniają informacje według jednego dominującego kryterium. Nie oznacza to, iż przez całe życie posługujemy się tylko jednym filtrem. Każdy z nas potrafi korzystać ze wszystkich. Najczęściej jednak w określonych sytuacjach jeden z nich wysuwa się na pierwszy plan.

Dominujące pytanie	Filtr oceny informacji	Powstający obraz rzeczywistości
Czy to jest prawda?	Poznawczy	Świat zgodny z faktami i rzeczywistością.
Czy to jest zgodne z moim systemem przekonań?	Ideologiczny	Świat zgodny z określoną wizją lub doktryną.
Czy to jest dobre lub złe?	Etyczny	Świat ocen moralnych i wartości.
Czy to jest zgodne z prawem?	Prawny	Świat norm, procedur i przepisów.
Czy to działa? Czy przynosi korzyść?	Ekonomiczny	Świat skuteczności, kosztów i efektywności.
Czy zwiększa bezpieczeństwo i szanse przetrwania?	Witalny	Świat zdrowia, życia i bezpieczeństwa.

To właśnie dlatego dwie osoby mogą patrzeć na tę samą sytuację i widzieć zupełnie inny świat. Nie dlatego, iż jedna z nich ma dostęp do innych faktów. ale dlatego, iż ich umysły spontanicznie nadają tym faktom inne znaczenie.

Kto jest naukowcem?

Spośród wszystkich sposobów oceniania informacji szczególne miejsce zajmuje filtr poznawczy. To właśnie on stanowi fundament nauki. Naukowcem nie jest osoba posiadająca wiele tytułów naukowych ani ktoś, kto cieszy się dużym autorytetem. Naukowcem jest ten, kto poszukuje odpowiedzi na pytania, na które dotychczas nikt nie odpowiedział, wykorzystując metody pozwalające sprawdzić, czy uzyskane odpowiedzi są zgodne z rzeczywistością.

Dlatego nauka nie opiera się na autorytetach. Opiera się na sprawdzaniu. Na możliwości popełnienia błędu. Na gotowości do zmiany własnych poglądów w świetle nowych dowodów.

Jakie pytania zadaje nauka?

W swojej najbardziej podstawowej postaci nauka próbuje odpowiedzieć na cztery rodzaje pytań.

1. Co jest? Czyli ustalenie faktów.

Na przykład: Czy dana planeta posiada atmosferę?

2. Jakie jest? Opis adekwatności.

Na przykład: Jaki jest skład chemiczny tej atmosfery?

3. Od czego i w jaki sposób zależy? Poszukiwanie zależności.

Na przykład: Od czego zależy temperatura planety?

4. Jak osiągnąć określony cel? To pytanie dotyczy zastosowania wiedzy w praktyce.

Na przykład: Jak skonstruować statek kosmiczny zdolny dolecieć na tę planetę?

To właśnie te cztery pytania stanowią fundament poznania naukowego.

Nauka a doktryna

W nauce występują przede wszystkim definicje, siatki pojęciowe, twierdzenia, procedury sprawdzania oraz możliwość potwierdzania lub obalania twierdzeń.

Autorytet może być inspiracją do postawienia pytania. Nigdy jednak nie zastępuje dowodu. Tam, gdzie twierdzenia przestają podlegać sprawdzaniu, krytyce i możliwości obalenia, kończy się nauka, a zaczyna doktryna.

To nie oznacza, iż doktryny z automatu są zawsze złe. Pełnią one ważne funkcje społeczne i kulturowe.

Warto jednak odróżniać twierdzenia naukowe od przekonań, których nie można zweryfikować metodami naukowymi.

Rozróżnienie MŚP #7: To samo wydarzenie może być oceniane według różnych kryteriów, nie zmieniając swoich faktów.

Fakty pozostają takie same. Zmienia się sposób, w jaki nadajemy im znaczenie. To właśnie dlatego różnice zdań nie zawsze wynikają z braku wiedzy. Bardzo często wynikają z odmiennych kryteriów oceny informacji.

Następnie zobaczymy, jak działa to w praktyce na przykładach z życia codziennego, np. w dziedzinie sportu, nauki albo relacji rodzinnych.

Jak filtry oceny informacji działają w praktyce?

Teoria jest potrzebna, ale sama wiedza rzadko zmienia sposób myślenia. Dopiero kiedy zaczynamy dostrzegać opisane mechanizmy we własnym życiu, przestają być abstrakcyjnymi pojęciami i stają się praktycznym narzędziem rozumienia świata.

Przyjrzyjmy się więc trzem prostym przykładom. Nie po to, aby oceniać, kto ma rację. ale po to, aby zobaczyć, jak różne okulary, czyli dominujące kryteria oceny informacji, prowadzą do odmiennych wniosków.

Przykład 1: Sport

Wyobraź sobie mecz piłkarski zakończony wynikiem 2:0. Po meczu pięć osób ogląda ten sam skrót spotkania.

Pierwsza mówi: „Napastnicy zmarnowali zbyt wiele okazji.”

Druga odpowiada: „Największym problemem była obrona.”

Trzecia zauważa: „Sędzia podjął kilka kontrowersyjnych decyzji.”

Czwarta twierdzi: „Drużyna była świetnie przygotowana kondycyjnie.”

Piąta podsumowuje: „Przeciwnik po prostu był lepszy.”

Czy oglądali różne mecze? Nie.

Czy ktoś z nich musiał kłamać? Również nie.

Każdy skierował uwagę na inny element gry, a następnie ocenił go jako najważniejszy. To właśnie połączenie filtra poznawczego i filtra oceny informacji.

Najpierw zauważamy. Dopiero później oceniamy.

Przykład 2: Nauka

Dwóch badaczy analizuje wyniki tego samego eksperymentu.

Pierwszy pyta: „Czy wynik jest statystycznie istotny?”

Drugi pyta: „Czy inne zespoły badawcze potrafią uzyskać taki sam rezultat?”

Obaj próbują odpowiedzieć na to samo pytanie. Obaj korzystają z tych samych danych. Obaj chcą zrozumieć rzeczywistość. A jednak zwracają uwagę na różne elementy procesu naukowego.

Pierwszy koncentruje się na analizie wyników. Drugi na ich powtarzalności. To nie oznacza, iż któryś z nich się myli.

Obaj patrzą przez nieco inne okulary poznawcze, dzięki czemu wzajemnie uzupełniają proces dochodzenia do wiedzy. Tak właśnie rozwija się nauka. Nie poprzez zgodność poglądów, ale poprzez wspólne sprawdzanie rzeczywistości.

Przykład 3: Rodzina

Rodzic mówi do nastolatka: „Posprzątaj swój pokój.” To tylko jedno krótkie zdanie. Komunikat. Jednak w umyśle dziecka może pojawić się zupełnie inny obraz.

„Znowu jestem krytykowany.”

Rodzic miał na myśli porządek. Dziecko odebrało ocenę własnej osoby.

Czy rodzic powiedział: „Jesteś leniwy.” Nie. Czy dziecko usłyszało właśnie to? Bardzo możliwe.

Między komunikatem a reakcją pojawiła się interpretacja. To właśnie ona uruchomiła emocje.

Warto zwrócić uwagę, iż konflikt nie powstał bezpośrednio z komunikatu. Powstał z obrazu rzeczywistości, jaki zbudował umysł odbiorcy.

Ćwiczenie: Zmień okulary

Przeczytaj jedno krótkie zdanie.

„Firma wprowadza czterodniowy tydzień pracy.”

Teraz spróbuj spojrzeć na nie sześć razy. Za każdym razem zakładając inne okulary, czyli inne dominujące kryterium oceny informacji.

Okulary	Pytanie
Poznawcze	Jakie są fakty i wyniki badań?
Ideologiczne	Czy jest zgodne z moimi przekonaniami o pracy i roli państwa?
Etyczne	Czy to jest sprawiedliwe?
Prawne	Czy jest zgodne z obowiązującym prawem?
Ekonomiczne	Czy zwiększy efektywność i opłacalność?
Witalne	Czy poprawi zdrowie i bezpieczeństwo pracowników?

Zauważ, iż wydarzenie ani przez chwilę się nie zmieniło. Zmieniły się jedynie pytania. A wraz z nimi zmienił się sposób patrzenia na tę samą rzeczywistość. Na tym właśnie polega działanie filtrów oceny informacji.

Co daje świadomość własnych filtrów?

Model Świadomego Przetwarzania nie uczy, jakie poglądy należy mieć. Nie mówi również, który filtr jest najlepszy. Uczy czegoś znacznie bardziej podstawowego. Pomaga zauważyć, przez jakie okulary właśnie patrzymy. To bardzo ważna umiejętność. Człowiek, który nie dostrzega własnych filtrów, często zakłada, iż jego sposób widzenia świata jest jedynym możliwym.

Natomiast człowiek świadomy własnych filtrów potrafi zadać sobie pytanie: „Czy patrzę na rzeczywistość, czy na jej obraz zbudowany przez mój umysł?”

To właśnie od tego pytania rozpoczyna się świadome poznawanie rzeczywistości.

Rozróżnienie MŚP #8: Okulary ≠ rzeczywistość

Filtry poznawcze i dominujące kryteria oceny informacji pomagają nam rozumieć świat. Jednocześnie sprawiają, iż każdy z nas widzi go z nieco innej perspektywy. Dlatego warto pamiętać: Nie zdejmiesz okularów, jeżeli nie wiesz, iż je nosisz.

Pierwszym krokiem do bardziej świadomego poznawania rzeczywistości jest zauważenie własnych okularów. Dopiero wtedy możemy świadomie zdecydować, czy chcemy spojrzeć na tę samą sytuację również z innej perspektywy.

Co odkryliśmy?

Na początku tego modułu zadaliśmy proste pytanie. Dlaczego ludzie widzą ten sam świat inaczej? Odpowiedź okazała się bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać.

Nie dlatego, iż każdy żyje w innej rzeczywistości. Nie dlatego, iż jedni są bardziej inteligentni od innych. I nie dlatego, iż ktoś musi świadomie wprowadzać innych w błąd.

Bardzo często różnice zaczynają się znacznie wcześniej. Najpierw każdy z nas zwraca uwagę na inne elementy rzeczywistości. Następnie ocenia je według różnych kryteriów. Dopiero na końcu powstaje obraz świata, który wydaje się nam oczywisty.

To właśnie dlatego dwie uczciwe osoby mogą patrzeć na to samo wydarzenie i dojść do różnych wniosków.

Co warto zapamiętać?

1. Nie zauważamy wszystkiego. Nasz umysł nieustannie wybiera, które komunikaty przepuścić do świadomości. To właśnie jest działanie filtra poznawczego.
2. Nie oceniamy wszystkiego według tych samych kryteriów. Po zauważeniu informacji umysł zaczyna nadawać jej znaczenie. To właśnie robi filtr oceny informacji.
3. Ten sam fakt może prowadzić do różnych wniosków. Nie dlatego, iż zmieniły się fakty. ale dlatego, iż zmieniły się pytania, które zadaje nasz umysł.
4. Świadomość własnych filtrów zwiększa wolność poznawczą. Dopóki nie zauważamy własnych filtrów, wydaje nam się, iż widzimy rzeczywistość taką, jaka jest. Kiedy zaczynamy je rozpoznawać, pojawia się możliwość świadomego wyboru.

Możemy na chwilę założyć inne okulary i sprawdzić, jak ta sama sytuacja wygląda z innej perspektywy. Nie po to, by porzucić własny sposób myślenia. ale po to, by lepiej zrozumieć rzeczywistość.

Rozróżnienia w ramach MŚP

Rozróżnienie MŚP #6: Filtr poznawczy ≠ Filtr oceny informacji
Najpierw odpowiadamy na pytanie: Co zauważam? Dopiero później: Jakie znaczenie temu nadaję?

Rozróżnienie MŚP #7: To samo wydarzenie może być oceniane według różnych kryteriów, nie zmieniając swoich faktów.
Fakty pozostają takie same. Zmienia się sposób ich interpretowania.

Rozróżnienie MŚP #8: Okulary ≠ rzeczywistość
Każdy z nas patrzy na świat przez własne doświadczenia, wiedzę, wartości i dominujące kryteria oceny informacji. Same okulary nie są problemem. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy zapominamy, iż je nosimy.

Ćwiczenie na dziś

Przez najbliższy dzień spróbuj kilka razy zatrzymać się i zadać sobie dwa krótkie pytania.

Na co właśnie zwróciłem uwagę?
oraz
Przez jakie okulary właśnie patrzę?

Nie próbuj od razu zmieniać odpowiedzi. Najpierw naucz się je zauważać. To pierwszy krok do świadomego poznawania rzeczywistości.

Zakończenie

Model Świadomego Przetwarzania nie powstał po to, aby mówić ludziom, co mają myśleć. Jego celem jest pokazanie, jak powstaje to, co myślimy. Kiedy zaczynamy rozumieć kolejne etapy tego procesu, łatwiej dostrzegamy różnicę między komunikatem, informacją, interpretacją i rzeczywistością. Łatwiej również zauważyć moment, w którym nasz umysł automatycznie buduje obraz świata i uznaje go za jedyny możliwy.

Świadomość tego mechanizmu nie sprawia, iż przestajemy popełniać błędy. Sprawia jednak, iż coraz częściej potrafimy je zauważyć. A właśnie od tego rozpoczyna się świadome poznawanie.

W następnym module MŚP…

Do tej pory poznaliśmy kolejne etapy powstawania obrazu rzeczywistości. Wiemy już, czym różni się komunikat od informacji, jak działa filtr poznawczy oraz w jaki sposób dominujące kryteria oceny wpływają na nasze wnioski.

Pozostaje jednak jeszcze jedno bardzo ważne pytanie. Co dzieje się wtedy, gdy przestajemy odróżniać własne interpretacje od faktów? To właśnie temu zjawisku przyjrzymy się w następnym module.

Zobaczymy, dlaczego tak łatwo utożsamiamy obraz z rzeczywistością oraz jak prowadzi to do nieporozumień, konfliktów i błędnych decyzji.